Ζωή στα καπνοχώραφα, από πρώτο χέρι

Γέρνει πίσω στον καναπέ και τραβάει μια γερή ρουφηξιά από το τσιγάρο της. Το απολαμβάνει. Ρίχνω μια ματιά στο πακέτο που έχει αφήσει στο τραπεζάκι. Aσος Παπαστράτος. «Καπνό έχω κάνει, αλλά ξένη μάρκα τσιγάρων ποτέ» λέει η Γεωργία Μαυραγάνη, που αντιλαμβάνεται το βλέμμα μου. Δεν θα μπορούσε άλλωστε εύκολα να βάλει στο στόμα της ξένη μάρκα τσιγάρου. Οχι τόσο επειδή είναι γέννημα-θρέμμα του Αγρινίου, ενός τόπου που φημιζόταν για τη μεγάλη και ποιοτική παραγωγή καπνού, αλλά υποσυνείδητα ίσως από αντίδραση προς όλους εκείνους που «πήραν τα λεφτά από τις επιδοτήσεις, παράτησαν τα καπνοχώραφα, αγόρασαν ακριβά αυτοκίνητα και χτυπώντας το τακούνι τους παρήγγελλαν ουίσκι κι έβγαζαν από το τσεπάκι το σκληρό πακέτο Μάρλμπορο».

Είναι ορισμένοι από τους πρωταγωνιστές της παράστασης «Από πρώτο χέρι». Ενα «ποιητικό ντοκιμαντέρ», όπως το χαρακτηρίζει η σκηνοθέτις, που παντρεύει τα ηχητικά ντοκουμέντα (αποτέλεσμα 30 και πλέον συνεντεύξεων που έκανε με ανθρώπους που δούλεψαν στα καπνά) με τις τρεις ηρωίδες επί σκηνής για να ξεδιπλώσει τη σκληρή ζωή στα καπνοχώραφα, αλλά και την αλλαγή που υπέστη ο τόπος και οι άνθρωποι όταν από τη δεκαετία του ’90 άρχισαν να έρχονται οι επιδοτήσεις για να αλλάξει η καλλιέργεια του καπνού από τσεμπέλι (τοπικός τύπος καπνού) σε βιρτζίνι (αμερικανικός τύπος), για το οποίο υπήρχε μεγαλύτερη ανάγκη πανευρωπαϊκά.

«Ξαφνικά, άνθρωποι που ως παιδιά δεν είχαν ζήσει το καλοκαίρι, διότι οι γονείς τους τα ξύπναγαν στις τρεις τα ξημερώματα για να μαζέψουν καπνό στο χωράφι, βρέθηκαν με πολλά λεφτά που δεν απαιτούσαν κόπο και με πολύ ελεύθερο χρόνο που δεν ήξεραν να τον διαχειριστούν. Ξεφύγανε. Δεν είχε όριο η κατάσταση. Μέχρι τραγούδια πανηγυριώτικα γράφονταν: “Δεν θέλω να δουλεύεις και στα καπνά να πας, για 20 φραγκάκια τα νιάτα σου να φας”. Μεγάλο τοπικό σουξέ της εποχής. Κάθε φορά που ακουγόταν βεβαίως ανοίγονταν και τρεις μπουκάλες ουίσκι, διότι οι ντόπιοι έπρεπε να δείξουν ότι είναι και κάποιοι» λέει η Γεωργία Μαυραγάνη, παιδί δημοσίων υπαλλήλων, που έχει ζήσει όμως κι εκείνη από πρώτο χέρι τα γεγονότα, δεδομένου ότι ο αδελφός του πατέρα της ήταν καπνοπαραγωγός.

ΣΤΟ ΑΓΡΙΝΙΟ. Η ιδέα για να κοιτάξει ξανά την ιστορία του τόπου της – από τον οποίο έφυγε σε ηλικία 18 ετών για σπουδές – και των ανθρώπων μέσα από το πρίσμα του καπνού δεν ήταν δική της, αλλά της Κατερίνας Καραδήμα που έχει το Μικρό Θέατρο στο Αγρίνιο. «Στην αρχή είπα “ναι”, αλλά μετά το φοβήθηκα. Μιλάμε για τεράστιο θέμα. Από πού να το πιάσεις και πού να τελειώσεις». Και αυτή δεν ήταν η μοναδική δυσκολία. Στη διαδικασία των συνεντεύξεων η σκηνοθέτις – που έχει θητεύσει δίπλα στον Γιάννη Χουβαρδά και τον Μιχαήλ Μαρμαρινό, τον Θόδωρο Τερζόπουλο και τον Θωμά Μοσχόπουλο προτού δοκιμάσει τις δικές της δυνάμεις πριν από εννέα χρόνια και η οποία τα πρωινά διδάσκει σε δημόσιο δημοτικό σχολείο στην Αθήνα – βρήκε πολλές φορές στόματα κλειστά.

«Κανείς δεν ήθελε, για παράδειγμα, να μιλήσει για το καρκινοφάρμακο, ένα δηλητήριο – φυτοφάρμακο που ήταν υποχρεωτικό για την καλλιέργεια του βιρτζινιού. Αν ρωτήσεις Αλβανό που δούλεψε στα καπνοχώραφα, ή είναι στείρος ή έχει πάθει καρκίνο, διότι το βάζανε με γυμνά χέρια. Και βεβαίως κανένας Ελληνας δεν ανακατευόταν. Ο Αλβανός που το έκανε ζούσε απομονωμένος και κοιμόταν σε ένα κρεβατάκι στην άκρη του χωραφιού. Αυτό και μόνο μου φέρνει μια αντιστοιχία με τη Μανωλάδα.

Κάποιους μάλιστα δεν τους πληρώνανε. Και κάπως έτσι, όπως μου είπε ένας εργάτης που δέχτηκε να μιλήσει, ξεκίνησε ώς έναν βαθμό η αλβανική μαφία. Δούλευε ο άλλος κι όταν ερχόταν η ώρα να πληρωθεί, το αφεντικό καλούσε την Αστυνομία για να τον συλλάβει ως παράνομο μετανάστη. Γύριζε κι αυτός στην Αλβανία, μάζευε πέντε-έξι, επέστρεφε και του χάλαγε την καλλιέργεια για εκδίκηση».

Τα κλειστά στόματα σε ορισμένες περιπτώσεις δεν ήταν η μόνη δυσκολία. Μια άλλη – ανέλπιστη – ήταν όταν χρειάστηκε για την παράσταση μια σημαία του ΠΑΣΟΚ. «Μπορείς να το φανταστείς; Να τηλεφωνούμε σε οικογένειες των οποίων η γιαγιά είχε ράψει πράσινο ταγέρ για να ταφεί, και να μας κλείνουν το τηλέφωνο λέγοντας “πού τα θυμηθήκατε τώρα αυτά; Δεν είχαμε εμείς τέτοια”. Ο κόσμος δεν θέλει να θυμάται. Σήμερα το Αγρίνιο από περιοχή παραγωγής καπνού έχει γίνει πόλη δημοσίων υπαλλήλων. Υπάρχουν τεράστιες εκτάσεις ακαλλιέργητες. Και κόσμος που έμεινε ξεκρέμαστος και βρίσκεται σε άσχημη κατάσταση».