Η μετάλλαξη του εθνικισμού

Σε όλη αυτή την περίοδο υπήρχε, όπως προκύπτει και από τα ημερολόγια και την αλληλογραφία των γερμανών αλλά και των εβραίων πολιτών, επαρκής γνώση για το τι συνέβαινε. Οι πάντες έβλεπαν την αστυνομία να μαζεύει τους Εβραίους, έβλεπαν, άκουγαν ή διάβαζαν για τα κλειστά τρένα, τις μαζικές δολοφονίες των Εβραίων στην Ανατολική Ευρώπη, τις «απομακρύνσεις» των γερμανών Εβραίων. Κάποιοι λίγοι προσπάθησαν να αντισταθούν (σελ. 250-260), αλλά οι περισσότεροι Γερμανοί, υποστηρίζει ο Φρίτσε, δεν ήσαν καν απλοί θεατές. Ακόμη και μετά την ήττα στο Στάλινγκραντ δεν υπήρξε αμφισβήτηση της νομιμότητας του καθεστώτος. Και αυτό συνέβη γιατί αυτό το καθεστώς, ακόμη και στα μάτια των αντιναζιστών πολιτών, ταυτιζόταν με την ιδεολογία της αναγκαίας αναγέννησης του έθνους. Αναγέννηση που για τους Ναζιστές, για τη δήθεν αθώα Βέρμαχτ, αλλά και για τους κρυπτόμενους αντιναζιστές ξεκινούσε από το 1933 και την αμφισβήτηση της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Δεν είμαι σε θέση να αμφισβητήσω ότι οι Γερμανοί είδαν να έρχεται μια εθνική αναγέννηση μέσα από το ναζιστικό τσουνάμι, δεν θα αμφισβητήσω ότι πολλοί Γερμανοί είδαν τις προσδοκίες τους για καλύτερη ζωή να περνούν μέσα από τα παραληρήματα του Χίτλερ. Θα περίμενα όμως από τον συγγραφέα να διευκρινίσει σαφέστερα ότι όλα αυτά οφείλονταν στην επικράτηση του πνεύματος του εθνικισμού και όχι λόγω κάποιας κακής ενδογενούς γερμανικότητας. Στη θέση των Γερμανών θα μπορούσαν να είναι και άλλοι λαοί μολυσμένοι από το μικρόβιο του εθνικισμού. Γιατί το μεγάλο μάθημα που μπορούμε να πάρουμε από τη ναζιστική Γερμανία είναι ότι τελικά ο μεγαλύτερος εχθρός της ανθρωπότητας δεν είναι κάποιοι λαοί, αλλά οι εθνικισμοί των λαών. Εθνικισμοί που από προοδευτικό πρόταγμα για τη φιλελεύθερη κοινοβουλευτική δημοκρατία στον 18ο και 19ο αιώνα μετατράπηκαν τον 20ό αιώνα σε βρόχους για το πνεύμα του Διαφωτισμού.

Αυτά είναι απαραίτητα να τα θυμόμαστε και να τα διαβάζουμε για να κατανοούμε και να προλαβαίνουμε το κακό. Να αφουγκραζόμαστε το ουρλιαχτό του κακού, όπως ο Hans Winterfeldt άκουγε πολύ πριν το ακούσουν οι περισσότεροι άνθρωποι στη Γερμανία, το ουρλιαχτό της μητέρας του, όταν το 1939 η αδελφή του απομακρυνόταν με το τρένο από τον επερχόμενο ναζιστικό όλεθρο. Μέχρι τότε υπήρχε ο ζόφος, αλλά ελάχιστοι τότε προέβλεψαν τον όλεθρο. Πόσο μεγάλες είναι τελικά οι ιστορίες των «μικρών» ανθρώπων;