Συγγραφείς εναντίον Amazon

Αφού κατάφερε μέσα σε δύο δεκαετίες να γίνει ο «βασιλιάς του ηλεκτρονικού εμπορίου», ο Τζεφ Μπέζος της Amazon προσπαθεί τώρα με κάθε μέσο – προκαλώντας την αντίδραση συγγραφέων και βιβλιοπωλών – να επιβληθεί ως μονοπώλιο στον χώρο του βιβλίου παγκοσμίως. Θα τα καταφέρει;

«Στη δική μου μικρή γωνιά του κόσμου, που είναι το αμερικανικό φίξιον, ο Τζεφ Μπέζος μπορεί να μην είναι ο Αντίχριστος, αλλά σίγουρα μοιάζει με έναν από τους τέσσερις καβαλάρηδες της Αποκάλυψης» έγραψε σε άρθρο του στον «Gardian» ο Τζόναθαν Φράνζεν, ένας από τους μεγαλύτερους αμερικανούς συγγραφείς της γενιάς του. Και κατηγόρησε ευθέως την Amazon ότι υπονομεύει τους σοβαρούς συγγραφείς, ενώ παρέχει κακές υπηρεσίες στους αναγνώστες προωθώντας αποκλειστικά τις αυτοεκδόσεις και γενικά τις δικές της εκδόσεις έτσι ώστε οι χρήστες να επιλέγουν βιβλία εξαρτώμενοι όλο και περισσότερο από την ιστοσελίδα της, τις δικές της επιλογές και τις βιβλιοκριτικές που δημοσιεύονται εκεί. Ο Φράνζεν, βέβαια, που δεν τα πάει καλά με τα νέα μέσα – στο παρελθόν είχε αναφερθεί απαξιωτικά στα e-books, τα θεωρεί «κάτι προσωρινό», αλλά και στο twitter που το χαρακτήρισε «απόλυτα ανεύθυνο μέσο» – ψωνίζει επίσης από το μαγαζί του Μπέζος. Οπως παραδέχτηκε στη γερμανική εφημερίδα «Die Zeit», αναγκάζεται να το κάνει όταν χρειάζεται κάποιο σπάνιο βιβλίο αφού η Amazon έχει εξαγοράσει την εταιρεία ABE (Advanced Book Exchange), τη μοναδική που διαθέτει σπάνιες εκδόσεις. Προτρέπει όμως όσους γνωρίζει να αγοράζουν τα βιβλία τους από το βιβλιοπωλείο της γειτονιάς τους και αν ψάχνουν κάτι δύσκολο να βρεθεί, να απευθύνονται σε «μη μονοπωλιακές ιστοσελίδες όπως η barnesandnoble.com».

Ο αμερικανός πεζογράφος είναι ένας από τους δεκαεννέα που συμμετείχαν σε πρόσφατη έρευνα της «Zeit» μετά τις επαναλαμβανόμενες απεργίες των εργαζομένων στους εμπορευματικούς σταθμούς της Amazon στη Γερμανία εξαιτίας των άθλιων συνθηκών εργασίας και των χαμηλών μισθών, αλλά και τον πόλεμο που έχει ξεσπάσει εδώ και μερικούς μήνες ανάμεσα στον γίγαντα του ηλεκτρονικού εμπορίου και στον εκδοτικό όμιλο Hachette. Συγκεκριμένα η Amazon απαιτεί από την Hachette έκπτωση της τάξεως του 50% για τα ηλεκτρονικά βιβλία έναντι του συνήθους 30%, κάτι που προσπαθεί να πετύχει εκβιαστικά.

«Με δεδομένες τις μονοπωλιακές προθέσεις της, αυτό που εκπλήσσει» λέει ο Φράνζεν, «είναι ότι δεξιοί φιλελεύθεροι Αμερικανοί και Ευρωπαίοι συνεχίζουν να ψωνίζουν από την Amazon. Η ιστορία της Wal-Mart [αμερικανικός κολοσσός λιανεμπορίου] επαναλαμβάνεται – οι άνθρωποι αγαπούν την ευκολία και τις φθηνές τιμές και μετά μένουν έκπληκτοι όταν στην περιοχή τους μόνο η Wal-Mart προσφέρει θέσεις εργασίας, πληρώνοντας φυσικά κατώτατους μισθούς. Στην πραγματικότητα η Amazon είναι πολύ χειρότερη αφού δεν έχει καν κέρδη. Τι να σκεφτεί λοιπόν κανείς ότι θα κάνει στο μέλλον μια βάρβαρη, άπληστη επιχείρηση που παρακολουθεί τους πελάτες της, όταν θα έχει επιτύχει το καθεστώς μονοπωλίου και θα είναι σε θέση να υπαγορεύει τις τιμές;».

Πράγματι η Amazon, προκειμένου να αποθαρρύνει τους καταναλωτές να χρησιμοποιούν φυσικά καταστήματα πώλησης και να προτιμούν τις αγορές μέσω της δικής της διαδικτυακής πλατφόρμας προχωράει σε πρωτοφανείς κινήσεις. Οπως αναφέρει η «Wall Street Journal», με μια νέα ευρεσιτεχνία που απέκτησε πρόσφατα η εταιρεία θα χρησιμοποιεί στατιστικά στοιχεία από τους πελάτες και τους επισκέπτες του Amazon.com για να «προβλέπει» τις επόμενες αγορές. Η πρόβλεψη θα χρησιμοποιείται ως εργαλείο για να πακετάρονται προϊόντα προτού καν παραγγελθούν, έτσι ώστε κατόπιν να αποστέλλονται άμεσα σε χρήστες που θα τα παραλαμβάνουν ακόμα ταχύτερα. Η αύξηση της ταχύτητας παράδοσης εκτιμάται ότι θα αυξήσει τις πωλήσεις καθώς οι μετρήσεις δείχνουν ότι ένα κομμάτι καταναλωτών δεν αγοράζει από online καταστήματα λόγω της καθυστέρησης στην παράδοση. Η Amazon εκτιμά επίσης ότι με τη μέθοδο αυτή θα εκδηλωθεί μεγάλη ζήτηση από καταναλωτές για βιβλία ή τεχνολογικά προϊόντα, τα οποία θα θέλουν να παραλάβουν την πρώτη κιόλας ημέρα κυκλοφορίας τους. Ο Ντάνιελ Κέλμαν παραδέχεται επίσης ότι αγοράζει από την Amazon, κυρίως αγγλικά βιβλία. Και μετά νιώθει ενοχές. «Η απεξάρτηση από την Amazon» λέει ο γερμανός συγγραφέας του «F», «είναι εξίσου δύσκολη με το κόψιμο του τσιγάρου». Και κρούει τον κώδωνα τον κινδύνου για τους εκδότες, τους αναγνώστες αλλά και για τον πολιτισμό ολόκληρο. «Ενα μονοπώλιο δεν είναι προς το συμφέρον κανενός» λέει, «είναι βασικό πρόβλημα για κάθε λειτουργική οικονομία αλλά και για τη δημοκρατία».

Στην Αγγλία, η Amazon πουλάει τα μισά από τα βιβλία που αγοράζονται. Δεν είναι τυχαίο, αφού προηγουμένως με τις υπερβολικές απαιτήσεις της για εκπτώσεις, φρόντισε να τσακίσει σκόπιμα και εν ψυχρώ πολλούς μικρούς εκδότες. Στις ΗΠΑ εξάλλου ο ιντερνετικός κολοσσός ευνοήθηκε από τις Αρχές όταν ελήφθησαν αποφάσεις για τις τιμές των ηλεκτρονικών βιβλίων – όχι όμως και οι λοιποί εκδότες. Επιπλέον για να πληρώνει μειωμένους φόρους στην Ευρώπη φρόντισε να εγκαταστήσει την έδρα του στο Λουξεμβούργο.

Θύματα της Amazon είναι και οι υπάλληλοί της, οι οποίοι αναγκάζονται να δουλεύουν στους εμπορευματικούς σταθμούς της σε διάφορα σημεία του πλανήτη με χαμηλούς μισθούς – χαμηλότερους από αυτούς που προβλέπουν οι συλλογικές συμβάσεις εργασίας όπου υπάρχουν – και υπό άθλιες συνθήκες, οι οποίες προκαλούν στους εργαζομένους «πνευματικές και σωματικές ασθένειες». Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξε το BBC έπειτα από έρευνα με κρυφή κάμερα σε αποθήκη της Amazon στη Βρετανία. Ενώ ο δημοσιογράφος Ζαν-Μπατίστ Μαλέ που δούλεψε κρύβοντας την αληθινή του ταυτότητα για λίγους μήνες στην Amazon Γαλλίας, μίλησε – στο βιβλίο του «En Amazonie: infiltré dans le “meilleur des mondes”» (Fayard 2013) – για χρονομέτρηση των εργαζομένων (πόσο γρήγορα φτιάχνουν τα πακέτα των παραγγελιών) που επιφυλάσσει μπόνους στους πιο γρήγορους (που τρέχουν κυριολεκτικά στους διαδρόμους) και απόλυση στους αργούς.

«Είναι αρπακτικός καπιταλισμός» λέει για την Amazon ο ιρλανδός συγγραφέας Τζον Μπάνβιλ, ενώ η Σκωτσέζα Α.Λ. Κένεντι – το λογοτεχνικό περιοδικό «Γκράντα» την έχει συμπεριλάβει ανάμεσα στους καλύτερους νέους βρετανούς συγγραφείς – επισημαίνει ότι και οι μεγάλες αλυσίδες στη Βρετανία «έχουν συμβάλει στη δημιουργία νοσηρού κλίματος στον κλάδο του βιβλίου με αναγκαστικές εκπτώσεις και πρόσθετες δυσανάλογες επιβαρύνσεις, όταν λ.χ. πρόκειται ένα βιβλίο να τοποθετηθεί στις προθήκες των καταστημάτων. Τελικά η ισχύς της Amazon προέρχεται από μια ποικιλία πολύπλοκων αποφάσεων που ελήφθησαν πριν από μερικές δεκαετίες από κυβερνήσεις και εκδότες και οι οποίες έχουν δώσει στους εμπόρους τεράστια δύναμη. Και αυτοί, αφού παραμόρφωσαν την εκδοτική βιομηχανία, τώρα τρώνε ο ένας τον άλλο».

«Χρειαζόμαστε την Amazon;» αναρωτιέται η «Zeit». Και θα μπορούσαν άραγε οι συγγραφείς να αντιδράσουν με κάποιο τρόπο σε όλα αυτά; Ναι απαντούν οι περισσότεροι, όχι όμως ατομικά, οι δράσεις θα πρέπει να είναι συλλογικές. Και πράγματι, κάτι άρχισε να κινείται από την πλευρά τους.

Με δισέλιδη καταχώρισή τους στους «New York Times» περισσότεροι από 900 αμερικανοί συγγραφείς – έστω και αν δεν θίγονται άμεσα – βρέθηκαν πρόσφατα στο πλευρό του ομίλου Hachette, που έχει μεν έδρα στο Παρίσι αλλά περιλαμβάνει πολλούς γνωστούς αγγλόφωνους εκδοτικούς οίκους. Στην ανοιχτή επιστολή που υπογράφουν γνωστά ονόματα όπως οι Στίβεν Κινγκ, Τζον Γκρίσαμ, Τζέιμς Πάτερσον, Πολ Οστερ, Μπάρμπαρα Κινγκσόλβερ, Ντόνα Ταρτ και πολλοί άλλοι, οι συγγραφείς καταγγέλλουν τις αμφιλεγόμενες πρακτικές της Amazon που μποϊκοτάρει τους συγγραφείς των εκδοτικών οίκων του ομίλου Hachette με αθέμιτες τιμολογήσεις και αρνούμενη μεταξύ των άλλων να δεχθεί προπαραγγελίες για βιβλία τους και e-books με τον ισχυρισμό ότι δεν είναι διαθέσιμα.

«Ως συγγραφείς αισθανόμαστε ότι κανένα βιβλιοπωλείο δεν πρέπει να μπλοκάρει την πώληση βιβλίων ή να αποθαρρύνει τους καταναλωτές να παραγγέλνουν ή να παραλαμβάνουν τα βιβλία που επιθυμούν. Δεν είναι δίκαιο η Amazon να στοχοποιεί μια ομάδα συγγραφέων οι οποίοι δεν έχουν αναμειχθεί στη διαμάχη, προχωρώντας σε επιλεκτικά αντίποινα» γράφουν επισημαίνοντας ότι έχουν στο πλευρό τους τις σελίδες γνώμης τόσο των «New York Times» όσο και της «Wall Street Journal», οι οποίες «σπάνια συμφωνούν σε κάτι». Δημοσιεύουν επίσης το email του Τζεφ Μπέζος, ιδρυτή και διευθύνοντος συμβούλου της Amazon, και ενθαρρύνουν τους αναγνώστες τους να του γράψουν να σταματήσει επιτέλους «να κρατάει ομήρους τα βιβλία» όσο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις του με την Hachette.

Στο μεταξύ οι «New York Times» αναφέρουν σε δημοσίευμά τους ότι η Amazon – που μάλλον θορυβήθηκε από το γράμμα των 900 – ενθαρρύνει τους αγοραστές ηλεκτρονικών βιβλίων να στείλουν email στον διευθύνοντα σύμβουλο του ομίλου Hachette με τα ίδια πάντα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί τις τελευταίες εβδομάδες: ότι τα e-books πρέπει να είναι πιο φθηνά και ότι η Hachette ληστεύει τους αναγνώστες μη αφήνοντας αυτό να συμβεί. Η Amazon καθοδηγεί επίσης εκείνους που δεν είναι σίγουροι για το τι πρέπει να γράψουν δίνοντάς τους μια λίστα θεμάτων με πρώτο το «Εχουμε παρατηρήσει την παράνομη συμπαιγνία σας»! Και παραθέτει ισχυρισμούς όπως ότι άνθρωποι που είναι κατά των e-books στην ουσία εναντιώνονται στο μέλλον, αναφέρεται στην εκδοτική βιομηχανία που μισούσε τα βιβλία τσέπης όταν κυκλοφόρησαν τη δεκαετία του 1930 και έλεγε ότι θα καταστρέψουν τις επιχειρήσεις, ενώ στην πραγματικότητα τις βοήθησαν να ανανεωθούν. Δυστυχώς, για να υποστηρίξει το επιχείρημά της τσιτάρισε τη λάθος αυθεντία: «Ο διάσημος συγγραφέας Τζορτζ Οργουελ βγήκε και είπε δημοσίως για τη νέα μορφή των paperback ότι “αν οι εκδότες είχαν ιδέα τι γίνεται θα έπρεπε να ενωθούν εναντίον τους και να τα καταργήσουν”. Ναι ο Τζορτζ Οργουελ πρότεινε συμπαιγνία».

Η ανάρτηση αυτή πιστώνεται στην Amazon Books Team. Είναι όμως δυνατόν να έγραψαν κάτι τέτοιο όταν αρκεί ενός λεπτού γκουγκλάρισμα για να αποδειχτεί ότι παραποίησαν τον «διάσημο συγγραφέα»; Γιατί στην πραγματικότητα στις 5 Μαρτίου 1936 ο Οργουελ υμνούσε τα Penguin γράφοντας στη «New English Weekly»: «Η αξία των Penguin είναι υπέροχη για έξι πένες, τόσο υπέροχη που αν οι υπόλοιποι εκδότες είχαν ιδέα τι γίνεται θα έπρεπε να ενωθούν εναντίον τους και να τα καταργήσουν».

Το πραγματικό πρόβλημα, υποστήριξε ο συγγραφέας του «1984» μία δεκαετία αργότερα σε ένα δοκίμιο με τον τίτλο «Βιβλία vs Τσιγάρων», έχει να κάνει με τα ίδια τα βιβλία: «Αν η κατανάλωση των βιβλίων παραμένει τόσο χαμηλή, ας παραδεχτούμε τουλάχιστον ότι οφείλεται στο ότι η ανάγνωση είναι λιγότερο συναρπαστική από το να περνάει κανείς τον καιρό του με σκυλιά, φωτογραφίες ή σε παμπ και όχι επειδή τα βιβλία, αγορασμένα ή δανεικά, είναι πολύ ακριβά» Αυτό ακριβώς όμως δεν συμβαίνει ακόμη και σήμερα;