Μονεμβασιά, ο παράδεισος των παιδικών χρόνων

Χρειάζεται να είναι εξαιρετικά λεπτός και διακριτικός, με μια εκ προοιμίου κατάφαση, ο τρόπος με τον οποίο πλησιάζεις έναν ποιητή. Τον οποιοδήποτε ποιητή, ανεξαρτήτως μεγέθους έργου ή και φήμης ακόμη. Πολύ περισσότερο όταν πρόκειται να μιλήσεις για τα παιδικά του χρόνια και όταν ο ποιητής αυτός είναι ο Γιάννης Ρίτσος. Γιατί αυτή η εξαίρεση; θα αναρωτηθεί κανείς ενδεχομένως με δυσφορία.

Γιατί ο Ρίτσος είναι ίσως ο μόνος έλληνας ποιητής που ενδιαφέρθηκε, παράλληλα με το ίδιο του το ποιητικό έργο, να μεταποιήσει και να ορθώσει την καθημερινότητά του ως ανθρώπου επίσης σ’ ένα έργο τέχνης. Από την περίφημη καλλιγραφία του ώς τη συμπεριφορά του απέναντι στους διώκτες του και τους βασανιστές του, από τον τρόπο που κάπνιζε ενώ οι γιατροί τού είχαν απαγορεύσει το τσιγάρο ώς το γλυκό του κουταλιού με το δροσερό νερό που πρόσφερε σε κάθε επισκέπτη του, όλα εξέφραζαν μια κατακτημένη αρμονία. Οτι το καθετί που συμβαίνει μέσα στον χώρο, είτε υπάρχει κάποιος που το παρατηρεί είτε όχι, όσο αμελητέο ή φευγαλέο και αν είναι, έχει κάποιον λόγο για να γίνεται. Χωρίς ταυτόχρονα τίποτα το θεατρικό στις κινήσεις του, αλλά με τη γεμάτη χάρη και βαθιά ταυτόχρονα αγωνία του ανθρώπου να συνδεθεί με έναν ρυθμό συμπαντικό.

Εξαντλήσαμε κάθε νόμιμο μάκρος προλόγου, μια και η Μονεμβασιά για την οποία πρόκειται να μιλήσουμε σε σχέση με τον Γιάννη Ρίτσο – αλλού Μονοβάσια κι αλλού Μονοβασιά την αποκαλεί ο ίδιος – είναι ο τόπος και ο παράδεισος των παιδικών του χρόνων. Δεν έχει γράψει γι’ αυτήν μόνο ένα ολόκληρο ποιητικό βιβλίο με 36 θαυμαστά «κομμάτια» που, όπως μας πληροφορεί μια σημείωση στο τέλος του, έχουν γραφεί και ξαναγραφεί από τον Σεπτέμβριο του 1974 ώς τον Οκτώβριο του 1976, ενώ η τέταρτη και οριστική γραφή του βιβλίου αυτού έγινε τον Φεβρουάριου του 1977. Γεγονός που σημαίνει πως όταν ο Ρίτσος γράφει τα ποιήματα της «Μονοβασιάς», 15 χρόνια πριν από τον θάνατό του, είναι ήδη 66 χρονών. Αρα η επιστροφή στα παιδικά του χρόνια αποκτά τον χαρακτήρα ενός απολογισμού, με μια έντονα δραματική συνείδηση που πάντα διέκρινε τον δημιουργό της «Τέταρτης Διάστασης». Παστρικά και νοικοκυρεμένα αλλά πάντα με μια τρομερή υψιπέτεια προκειμένου να κλείσει τους λογαριασμούς του με μια κρίσιμη περίοδο του επίγειου χρόνου του.

Λίγοι στίχοι από το ποίημα «Φεύγοντας από τη Μονοβασιά»: «Οι γριές τυλίγουνε τα πόδια τους μ’ εφημερίδες,/ τα δένουνε με σπάγκους. Προφυλάξεις, προφυλάξεις,/ ω σιωπηλή διάρκεια· καθόμαστε χάμου στο χώμα/ μ’ ένα καλάθι φραγκόσυκα, με το ‘να παπούτσι του δρομέα,/ κι αυτή η επίμονη γυναίκα, η αποστεωμένη, η άγρια,/ κάτω απ’ το δέντρο, μες στην πεισμωμένη λάμψη,/ κρατώντας στα δύο χέρια της το απαρηγόρητο βρέφος». Αν η Μονοβασιά έχει με τον Γιάννη Ρίτσο το βιβλίο που την αθανατίζει, ο ίδιος ο ποιητής φρόντισε να κάνει τη διάρκειά της ακόμη ανθεκτικότερη  και με ένα άλλο του έργο. Στο εννεάτομο αφήγημά του «Εικονοστάσιο ανωνύμων αγίων», που είχε ξεκινήσει η γραφή του (του πρώτου τόμου) το 1942 για να ολοκληρωθεί στις 23 Φεβρουαρίου του 1985, ένα αφήγημα περίπου 1.200 σελίδων, η Μονοβασιά ακεραιώνεται μέσα του με έναν διαφορετικό ποιητικά τρόπο, πάντα όμως με μια λάμψη που δεν πρόκειται να σβήσει. Πώς όμως εικονογραφείται το αόριστο «Ο  Ρίτσος έζησε τα παιδικά του χρόνια στη Μονοβασιά»; Ο πατέρας του Ελευθέριος Ρίτσος από τη Μονοβασιά και η μητέρα του  Ελευθερία Βουζουναρά από το Γύθειο, θα βιώσει ο ίδιος από πολύ μικρός τις διαφορές ανάμεσα στους γονείς του. Χωρίς ενδιαφέρον για τα γράμματα ο πατέρας, αλλά άνθρωπος καλόκαρδος και φιλόξενος, που για ένα διάστημα είχε εκλεγεί δήμαρχος στη γενέτειρά του (λέγεται πως όταν γεννήθηκε, ξημερώνοντας Πρωτομαγιά του 1909, ο γιος του Γιάννης, έριχνε με το πιστόλι του στον αέρα από το μπαλκόνι του σπιτιού του και ξύπνησε όλη τη Μονοβασιά), θα πρέπει ο ποιητής να οφείλει στη μητέρα του την πρώιμη αφοσίωσή του στην ποίηση. Μια μητέρα που είχε τελειώσει το Γυμνάσιο, γνώριζε τα γαλλικά και διάβαζε ελληνική και ξένη λογοτεχνία. Οπως επίσης διάβαζε στα παιδιά της Παπαδιαμάντη, Σολωμό, Ξενόπουλο και Παλαμά. Οταν μάλιστα με δική της προτροπή ο πολύ μικρός Γιάννης έγραψε ένα ποίημα που το έστειλε στη «Διάπλαση των Παίδων» και ήρθε το τεύχος με τη δημοσίευσή του, έγινε στο σπίτι σωστό πανηγύρι. Μια μητέρα που δεν θα αργήσει να πει ότι «Ο Γιάννης μας θα γίνει μια μέρα διάδοχος του Παλαμά». Ολα αυτά στη Μονοβασιά, που μια εξαίρετη περιγραφή του σπιτιού τους σ’ αυτήν μας έχει δώσει η αδελφή τού ποιητή, η αισθαντική Λούλα Ρίτσου – Γλέζου.

«Το σπίτι μας ήταν πολύ μεγάλο. Χάνι της Γραβιάς το έλεγαν. Είχε πολλά δωμάτια στο πάνω πάτωμα, κάπου δεκαπέντε. Αλλα τόσα δωμάτια υπήρχαν στο ισόγειο, αλλά πολύ στενά, σαν κλουβιά. Εκεί, στο ισόγειο και στα υπόγεια, βρίσκονταν οι αποθήκες με τα βαρέλια του κρασιού, τα ασκιά το λάδι, το στάρι και το τυρί όλης της χρονιάς. Το σπίτι είχε τρία μπαλκόνια προς τη θάλασσα, γλάστρες και λουλούδια, που μοσχοβολούσε ο τόπος. Από το μεσαίο μπαλκόνι, το μεγαλύτερο, αντίκριζες όλο το πέλαγος και κυμάτιζε η σημαία μας στις εθνικές εορτές. Στα μπροστινά δωμάτια ήταν οι κρεβατοκάμαρες και το μεγάλο σαλόνι. Με τις βαριές του κουρτίνες, τις ανθοστήλες, τους πίνακες, τα κηροπήγια, με το μεγάλο τραπέζι και το πιάνο της μανούλας στην άκρη. Στην αυλή μας, στην πίσω μεριά, υπήρχε ο φούρνος, η στέρνα για το βρόχινο νερό, το πλυσταριό κι ένας στάβλος για τ’ άλογα».

Δίνει η περιγραφή αυτή την ευκαιρία να σημειώσει κανείς μια άλλη πλευρά του Γιάννη Ρίτσου κάπως παραμελημένη, σχεδόν αγνοημένη. Δεν μπορεί παρά η ατμόσφαιρα του πατρικού σπιτιού στη Μονοβασιά να καλλιέργησε τον σεβασμό του  στις ηθικές αξίες ενός κόσμου, συντηρητικού ασφαλώς, που όμως δεν τον βαρύνουν μόνο εγκλήματα. Αντίθετα συνέτεινε, ο κόσμος αυτός, στις καλές του ώρες, να δημιουργηθεί μια παράδοση καθώς ένας αδιόρατος συνδετικός ιστός, που πηγάζει κατευθείαν από το συλλογικό υποσυνείδητο ενός θαυματουργού λαού, συμπλέκει πολύτιμες μνήμες και συμπεριφορές. Για να επιβεβαιωθεί με τον Γιάννη Ρίτσο πως καίρια αιρετικός και ανατρεπτικός μπορεί να είναι μόνον όποιος πατάει στέρεα πάνω στην παράδοση του τόπου του. Τη γνωρίζει δηλαδή τόσο καλά ώστε μπορεί να διαχωρίζει τα αυθεντικά της στοιχεία, ενώ ως γνήσιος εκφραστής αυτής της αυθεντικότητας να ενσωματώνει μέσα της ως κάτι εντελώς φυσικό την πιο ακραία εκφραστική και ηθική ακόμη ελευθεριότητα.