Η Ουκρανία και τα μαθήματα του 1914

Η κρίση στην Ουκρανία ρίχνει απειλητικά τη σκιά της πάνω από την Ευρώπη, την ώρα που ευρωπαίοι ηγέτες τιμούσαν χθες τα 100 χρόνια από την εισβολή της Γερμανίας στο Βέλγιο, στο ξεκίνημα του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Λιέγη του Ανατολικού Βελγίου όπου πραγματοποιήθηκε η τελετή, τόσο ο γερμανός πρόεδρος Γιόαχιμ Γκάουκ όσο και ο γάλλος ομόλογός του Φρανσουά Ολάντ αναφέρθηκαν στις εξελίξεις στην Ουκρανία, τονίζοντας ότι «δεν μπορούμε απλώς να λέμε ότι είμαστε φύλακες της ειρήνης και να αναφερόμαστε στις μνήμες, πρέπει να βρεθούμε προ των ευθυνών μας».

Υπάρχουν όμως πράγματι αναλογίες μεταξύ της κατάστασης στην Ευρώπη το 1914 και της σημερινής; Ναι, τονίζει ο βρετανός ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον, προειδοποιώντας ότι «είναι επικίνδυνο να πιστεύουμε πως οι αψιμαχίες στην Ουκρανία δεν μπορούν να εξελιχθούν σε μεγάλη καταστροφή». Σε άρθρο του στην εφημερίδα  «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς» ο καθηγητής Ιστορίας στο Χάρβαρντ γράφει: «To 1914 ήταν η Βοσνία και Ερζεγοβίνη, κομμάτι παλαιότερα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, την οποία προσάρτησε η Αυστροουγγαρία το 1908 ενώ τη διεκδικούσαν και οι υποστηρικτές ενός ενιαίου σλαβικού κράτους. Σήμερα δεν έχουμε μόνο την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία αλλά και την πιθανή απόσχιση από την Ουκρανία του Ντονέτσκ και του Λουγκάνσκ, όπου οι φιλορώσοι αυτονομιστές έχουν ανακηρύξει ανεξάρτητες “λαϊκές δημοκρατίες”».

Και σήμερα, όπως και τότε, η κρίση κλιμακώνεται. Ακόμη και πριν από την κατάρριψη της πτήσης ΜΗ17, η Ουάσιγκτον είχε επιβάλει σκληρές κυρώσεις στη Ρωσία. Τώρα πλέον η Δύση επέβαλε κυρώσεις σε όλους τους τομείς της ρωσικής οικονομίας. Οσο πιο σκληρή είναι η οικονομική πίεση που δέχεται, τόσο περισσότερο ο Πούτιν στριμώχνεται στη γωνία.

«Η σημερινή κρίση μοιάζει δυσοίωνη» παρατηρεί ο Φέργκιουσον. «Στην καλύτερη περίπτωση έχει ήδη διαψευσθεί κάθε ελπίδα ότι η μετασοβιετική Ρωσία μπορεί να αφομοιωθεί ειρηνικά στη δυτική παγκόσμια τάξη. Στη χειρότερη περίπτωση, εκείνο που ξεκίνησε ως μικρή τοπική διαμάχη στην Ανατολική Ουκρανία μπορεί να εκραγεί σε μια πολύ μεγαλύτερη σύγκρουση για την κυριαρχία της Ευρώπης».

Αρα, πώς να εξηγήσουμε τη σχετική ηρεμία των χρηματαγορών μπροστά στην επερχόμενη καταιγίδα; «Κατηγορήστε τους ιστορικούς. Για όσους συμφωνούν με την άποψη ότι ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος είχε τις ρίζες του σε συγκεκριμένες παθολογίες των αρχών του 20ου αιώνα όπως ο ιμπεριαλισμός, ο μιλιταρισμός, ο εθνικισμός και η μυστική διπλωματία, η σημερινή κρίση δεν προκαλεί ανησυχία. Διότι οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι έχουν αποκηρύξει τον ιμπεριαλισμό, αισθάνονται αμήχανα απέναντι στον εθνικισμό και ασκούν διπλωματία μέσω twitter».

Η μεγάλη έκπληξη. Πολλοί ιστορικοί διαπιστώνουν ότι τις βαθύτερες αιτίες που οδήγησαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο φαίνεται να μην τις είχε αντιληφθεί κανείς από τους πρωταγωνιστές της εποχής εκείνης, για τους περισσότερους από τους οποίους ο πόλεμος αποτέλεσε μεγάλη έκπληξη. Στις αρχές του 1914 οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» προέβλεπαν μεγάλη προσέγγιση μεταξύ «Γερμανίας, Γαλλίας και Βρετανίας για το θέμα των Βαλκανίων». Μεταξύ των καλύτερα ενημερωμένων πολιτών ήταν οι τραπεζίτες στο Σίτι του Λονδίνου που θα έχαναν πολλά λεφτά σε περίπτωση παγκοσμίου πολέμου. Χρειάστηκε να περάσουν τρεις εβδομάδες μετά την δολοφονία στο Σαράγεβο για να αναφέρουν οι «Τάιμς» του Λονδίνου ακόμη και την πιθανότητα μιας ευρωπαϊκής πολιτικής κρίσης που μπορεί να οδηγήσει σε οικονομική αστάθεια. Εννέα ημέρες αργότερα το χρηματιστήριο έκλεισε τις πόρτες του λόγω του πανικού.

Και σήμερα; «Η βασική ανισορροπία στην ουκρανική κρίση» σύμφωνα με τον βρετανό ιστορικό «βρίσκεται στο ότι το Κρεμλίνο είναι ικανό και πρόθυμο να χρησιμοποιήσει στρατιωτική βία. Οι Ευρωπαίοι δεν προτίθενται να πάνε πέραν των οικονομικών κυρώσεων». Οι λανθασμένες επιλογές που έγιναν μετά το 1914 από τους ηγέτες της εποχής είναι προφανείς εάν κάποιος χρησιμοποιήσει προηγμένα παιχνίδια στρατηγικής, όπως το Making History: Τhe Great War. Το παιχνίδι αποδεικνύει ότι οι ηγέτες κάνουν σημαντικές στρατηγικές επιλογές. Και υπάρχουν πολλές πιθανότητες να “παίξει” κάποιος την κρίση του Ιουλίου του 1914 χωρίς να καταλήξει σε έναν παγκόσμιο πόλεμο».

Και καταλήγει ο Νάιαλ Φέργκιουσον: «Πιστεύω ότι είναι σφάλμα να επιβάλλουμε κυρώσεις μην αφήνοντας στον πρόεδρο Πούτιν καμία άλλη επιλογή από το υποχωρήσει ή να πολεμήσει. Ομως – εάν υποθέσουμε ότι δεν θα υπάρξουν άλλα γεγονότα όπως αυτό με το μαλαισιανό αεροσκάφος – το κόστος αυτού του λάθους θα το πληρώσουν κυρίως οι Ουκρανοί. Πριν από έναν αιώνα 16 εκατομμύρια άνθρωποι, κυρίως νέοι άνδρες, πλήρωσαν τα λάθη. Οπως παρατήρησε ο Α. Τέιλορ, οι περισσότεροι άνθρωποι που μελετούν Ιστορία “το μόνο που μαθαίνουν από τα λάθη του παρελθόντος είναι πώς να κάνουν καινούργια”».

Κοστίζουν τα λάθη
«Αυτό που συνέβη πριν από 100 χρόνια ήταν μια καταστροφή που είχε λίγες πιθανότητες να εξελιχθεί, διευκολύνθηκε όμως από μια σειρά διπλωματικών και στρατιωτικών λαθών. Το πραγματικό μάθημα της Ιστορίας είναι ότι μια σχετικά μικρή κρίση για ένα κομμάτι εδάφους μπορεί να προκαλέσει παγκόσμια σύγκρουση μόνο εάν εκείνοι που παίρνουν τις αποφάσεις κάνουν αλλεπάλληλα λάθη» τονίζει ο βρετανός ιστορικός Νάιαλ Φέργκιουσον