Εριδες για τη γερμανική ευθύνη

Ο πρόεδρος της Δημοκρατίας της Γερμανίας Γιόαχιμ Γκάουκ έχει αυτό το διάστημα μια γεμάτη ατζέντα. Η συμπλήρωση ενός αιώνα από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο είναι ένα μοναδικό ορόσημο και ο Γκάουκ έχει αναλάβει σχεδόν εργολαβικά το κομμάτι των εκδηλώσεων μνήμης, έχοντας το πεδίο ελεύθερο από την καγκελάριο Ανγκελα Μέρκελ η οποία επικεντρώνεται στη διαχείριση επίκαιρων κρίσεων, Ουκρανία, Γάζα κ.λπ. Την ώρα που ο Γκάουκ και ο γάλλος ομόλογός του Φρανσουά Ολάντ με  τον εναγκαλισμό τους στην επέτειο κήρυξης του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου έστειλαν μήνυμα συμφιλίωσης Γερμανίας και Γαλλίας, στη Γερμανία οι ιστορικοί ερίζουν για τη γερμανική ενοχή.

Το έναυσμα για τη νέα αναζήτηση της ευθύνης του πολέμου το έδωσε ο αυστραλός ιστορικός του Λονδίνου Κρίστοφερ Κλαρκ με το μπεστ σέλερ της χρονιάς «Οι υπνοβάτες» (The Sleepwalkers: How Europe Went to War in 1914, London). Ερευνώντας ιστορικά αρχεία οκτώ χωρών, ο Κλαρκ ρίχνει φως στο βαλκανικό προοίμιο του Πολέμου αλλά και στον ενεργό ρόλο της Ρωσίας και της Γαλλίας στην κλιμάκωση μιας εξαιρετικά περίπλοκης κρίσης όπως του 1914. Από την αρχή της χρονιάς το βιβλίο του Κλαρκ έχει εξέχουσα θέση στις προθήκες των βιβλιοπωλείων της Γερμανίας. Η μεγάλη επιτυχία του δεν οφείλεται μόνο στο πόσο καλογραμμένο είναι όσο κυρίως στην «κατανόηση μέχρι βαθμού συμπαθείας» απέναντι στην πολιτική του Βερολίνου στην κρίση του Ιουλίου του 1914, υποστήριξε ο γερμανός ιστορικός Χάινριχ Αουγκουστ Βίνκλερ σε πρόσφατο άρθρο του στην τελευταία έκδοση της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Ντι Τσάιτ». Η θέση αυτή του Κλαρκ τροφοδότησε και την τάση αναθεώρησης των ευθυνών της Γερμανίας.

Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν στην εκτίμηση πως η λευκή επιταγή που έδωσε το Βερολίνο στην Αυστροουγγαρία στις 6 Ιουλίου, οκτώ ημέρες μετά τη δολοφονία στο Σεράγεβο του διαδόχου του θρόνου της Βιέννης, ήταν η μοιραία απόφαση που άνοιξε τον δρόμο για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Διευκόλυνε το αυστριακό τελεσίγραφο στη Σερβία στις 23 Ιουλίου, το οποίο οδήγησε στην κλιμάκωση της κρίσης.

Αντίθετα, ο Κλαρκ καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η εξουσιοδότηση του Βερολίνου στη Βιέννη «δεν εκπορευόταν από μία ριψοκίνδυνη στρατηγική, αλλά αποσκοπούσε στο να σταθμιστεί η πραγματική διάσταση τής προερχόμενης από τη Ρωσία απειλής». Ο Κλαρκ διαπιστώνει ότι το πολιτικοστρατιωτικό κατεστημένο σε Ρωσία, Γερμανία Αυστρία, Αγγλία, Γαλλία είχε οδηγηθεί σε τέτοιο μπλοκάρισμα («κοινή πολιτική κουλτούρα»), από το οποίο η μόνη διέξοδος που έβλεπε ήταν ο πόλεμος. Εάν είναι έτσι, λέει ο Βίνκλερ, δεν τίθεται καν ζήτημα ευθύνης για την έναρξη του πολέμου. Κανείς ιστορικός σήμερα δεν υποστηρίζει τη θέση περί αποκλειστικής ευθύνης της Γερμανίας, οι περισσότεροι μιλούν για κύρια ευθύνη του Γερμανικού Ράιχ και της Αυτοκρατορίας της Αυστροουγγαρίας.

Με τη σχετικοποίηση της γερμανικής ευθύνης, «ο Κλαρκ βρήκε ένα συντηρητικό επί το πλείστον ακροατήριο» στη Γερμανία, λέει ο Βίνκλερ, ορισμένοι μάλιστα τον θεωρούν ως «απελευθερωτή» από την «εθνική αυτοταπείνωση» που επέφερε η παραδοχή της γερμανικής ενοχής στην ιστοριογραφία των τελευταίων πενήντα χρόνων.

Στη σχολή που δημιούργησε ο Κλαρκ κινήθηκε και το βιβλίο του γερμανού ιστορικού Χένφριντ Μίνκλερ «Ο Μεγάλος Πόλεμος, η γερμανική πολιτική το καλοκαίρι του 1914». Η ηγεσία του Ράιχ, λέει ο Μίνκλερ, έδωσε στη Βιέννη «τη δυνατότητα περιορισμένου στρατιωτικού πλήγματος κατά της Σερβίας» με στόχο όμως «να αποτρέψει έναν πόλεμο κατά της Ρωσίας με όλες τις αναμενόμενες προεκτάσεις του». Ο Μίνκλερ αντικρούει την άποψη ότι λόγω της ιστορικής ευθύνης της η Γερμανία πρέπει σήμερα να μένει αδρανής στην εξωτερική πολιτική. Πρεσβεύει, αντίθετα, το μεγαλύτερο διεθνές αγκαζάρισμα της Γερμανίας, που διατυπώθηκε ως πολιτικό αίτημα και από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας Γιόαχιμ Γκάουκ.

Το ζήτημα της ευθύνης που θέτουν οι αναθεωρητές επιστήμονες, επισημαίνει ο Βίνκλερ, είναι άρρηκτα δεμένο με τη δημοκρατία και την απόρριψή της από τη γερμανική ελίτ πριν από το 1914. Ο συγγραφέας του βιβλίου «Βαϊμάρη, η ανάπηρη δημοκρατία 1918-1933», (εκδ. Πόλις, 2011) αντικρούει τη στενή θεώρηση ότι η Συνθήκη των Βερσαλλιών είναι η μήτρα όλων των δεινών που επακολούθησαν. «Αν η Γερμανία είναι υπεύθυνη «μόνο» για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεν απέχει πολύ η θέση ότι ο Χίτλερ ήταν ένα «ατύχημα» της γερμανικής ιστορίας», καταλήγει ο Βίνκλερ.

Προς το παρόν ουδείς από τους αναθεωρητές ισχυρίζεται κάτι παρόμοιο. Αλλά το κρίσιμο ερώτημα συνίσταται στο κατά πόσο είναι έτοιμοι οι Γερμανοί να το ασπαστούν.

Η ομάδα των τεσσάρων και ο ευρωσκεπτικισμός
Καθαρά στον δρόμο του αναθεωρητισμού κινήθηκε μία ομάδα τεσσάρων ιστορικών της νεότερης γενιάς, οι Ντόνιμικ Γκέπερτ, Σένκε Νάιτσελ, Κόρα Στέφαν, Τόμας Βέμπερ, οι οποίοι με άρθρο τους στην εφημερίδα «Βελτ» υποστήριξαν ότι η απαλλαγή από την «αυτοενοχοποίηση» της Γερμανίας θα πρέπει να έχει ως συνέπεια και την αποδέσμευση της χώρας από υπερεθνικούς οργανισμούς. Πρόκειται για θέση που τροφοδοτεί πολιτικά τον ευρωσκεπτικισμό της Εναλλακτικής για τη Γερμανία, με 7,1% στις ευρωεκλογές.