Θεσσαλονίκη, ένα λογοτεχνικό μυστήριο

Η Θεσσαλονίκη ως τόπος ιστορικός, λογοτεχνικός και καθημερινός θα παραμένει πάντα ένα μυστήριο. Οσες σελίδες και όσα βιβλία και να γραφτούν γι’ αυτήν, όσα αφιερώματα και να της γίνουν, το αποτέλεσμα θα είναι πάντα να γίνεται ακόμη πιο αξιερεύνητη και το μυστήριό της όλο και πιο αδιαπέραστο. Ισως να οφείλεται στο γεγονός ότι αν και πρόκειται ουσιαστικά για μια πόλη που με δυο τρεις δρασκελιές την έχεις εξαντλήσει, έχει μαζέψει – και εξακολουθεί καθημερινά να συγκεντρώνει μέσα της – τόσο σπουδαία και τόσο αντιφατικά περιστατικά.

Περιστατικά που θα ήθελαν τις εκτάσεις μιας τεράστιας πόλης για να αναπτυχθούν, η Θεσσαλονίκη μπορεί να τα «βολέψει» μέσα σε μια γειτονιά και ωστόσο να διατηρούν τον εξτρεμιστικό τους χαρακτήρα. Ποιος δεν θυμάται άραγε ότι την Πρωτομαγιά του 1936, στη συμβολή των οδών Συγγρού και Πτολεμαίων, στη μεγάλη διαδήλωση των καπνεργατών είχαμε τον πρώτο νεκρό από τις δυνάμεις της χωροφυλακής, που ο θρήνος της μάνας του ενέπνευσε στον Γιάννη Ρίτσο τον «Επιτάφιο»; Και πόσοι άραγε δρόμοι να χωρίζουν την Τσιμισκή από το Πάρκο που είναι πίσω από τον Λευκό Πύργο, όπου στις αρχές της δεκαετίας του ’80 δολοφονήθηκε νύχτα βαθιά γνωστός μοναχός που με τη μέθοδο «πατσουλί» αλίευε νεαρούς;

Ερωτευμένοι με την πόλη τους, οι συγγραφείς της Θεσσαλονίκης – πεζογράφοι και ποιητές. Δεν υπάρχει ούτε ένας, πεθαμένος ή ζωντανός, σπουδαίος ή λιγότερο σημαντικός, γνωστός ή άγνωστος ακόμη και στη συντεχνία, που η εντοπιότητά του να μην ανιχνεύεται σε μικρό ή μεγάλο αριθμό σελίδων του. Ισως να είναι αυτή η βαριά σφραγίδα, όπως τη βάζει πάνω στους δημιουργούς της η Θεσσαλονίκη, που τους έκανε να υιοθετήσουν και να αφομοιώσουν, πολύ πιο έγκαιρα σε σχέση με τους δημιουργούς της πρωτεύουσας, από τη δεκαετία του ’40 ακόμη τα αισθητικά και τα ιδεολογικά ρεύματα μιας ανήσυχα πρωτοπόρας Ευρώπης.

Αν σήμερα θα περιοριστούμε σε τέσσερις δημιουργούς της – δύο πεζογράφους και δύο ποιητές – τη Ζωή Καρέλλη, τον Γ. Θ. Βαφόπουλο, τον Ν. Γ. Πεντζίκη (αδελφό της Ζωής Καρέλλη) και τον Νίκο Μπακόλα, δεν είναι μόνο γιατί είναι πεθαμένοι, αλλά γιατί αυτοπροσώπως συστήνεται η μακεδονική πρωτεύουσα με το έργο τους. Δεν ξεχνάμε κανέναν, είτε πρόκειται για τον Γιώργο Ιωάννου, με την «Πρωτεύουσα των προσφύγων» (το 2015 συμπληρώνονται 30 χρόνια από τον θάνατό του) είτε για τον Πέτρο Ωρολογά, είτε για τον ποιητή Γιώργο Τσιτσιμπίκο, που θα ήταν δύσκολο να βρει κανείς σήμερα έστω ένα ποίημά του.

Προτού όμως δώσουμε τον λόγο στους ίδιους τους δημιουργούς της, σαν εισαγωγή σε ένα κλίμα που φαίνεται περιστασιακό αλλά υπήρξε καθοριστικό για τη Θεσσαλονίκη πριν από 60 χρόνια, να παραθέσουμε ένα κομμάτι του λαμπρού πεζογράφου Στέλιου Ξεφλούδα που λέει ανάμεσα σε άλλα: «Θυμάμαι το καφενείο “Αστόρια” στην οδό Τσιμισκή που δεν υπάρχει πια, την “Αστόρια” της παραλίας, απ’ όπου αντίκριζα τα αραγμένα καράβια στη σειρά, τους ανθρώπους που ανέβαιναν και κατέβαιναν στην προκυμαία και στο βάθος, πέρα από τη θάλασσα, τον μεγάλο Ολυμπο που ζωγραφιζόταν πάνω στον μεγάλο κόκκινο ορίζοντα της Δύσης. Θυμάμαι ακόμη τη βροχή που δεν σταματούσε μέρες πολλές, την ομίχλη που έπνιγε την πολιτεία κι ο Λευκός Πύργος έμοιαζε φάντασμα τεράστιο, ενώ μια ανάλαφρη μελαγχολία πλανιόταν παντού, τον αέρα που ερχόταν από τον βοριά και πάγωνε το σώμα, τους στενούς λιθόστρωτους δρόμους που ανηφόριζαν ώς τα τείχη, τις εξαίσιες δύσεις που ήταν σαν να πυρπολούσαν ολόκληρη την παλιά πόλη όπως ο ήλιος έσβηνε πάνω σε αμέτρητα παράθυρα. Θυμάμαι τέλος μια πολιτεία που δεν θέλει να βγει από τα τείχη της, πλανιέται παντού μέσα της η ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής και συνεχίζεται γιατί οι αιώνες δεν μπόρεσαν να τη διακόψουν».

Αν όμως το κείμενο του Στέλιου Ξεφλούδα αναφέρεται στη δεκαετία του ’50, πολύ πιο πίσω μας πηγαίνει ο Ν. Γ. Πεντζίκης. Ο δημιουργός των βιβλίων «Ο θάνατος του Ανδρέα Δημακούδη», «Αρχιτεκτονική της σκόρπιας ζωής», «Ομιλήματα», θα μπορούσε να θεωρηθεί ο πλέον πρωτοποριακός πεζογράφος όχι μόνο της Θεσσαλονίκης αλλά ολόκληρης της Ελλάδας. Εστω κι αν έκανε κάποτε την προοδευτικότατη πολιτικά αλλά συντηρητικότατη συγγραφικά Ελλη Αλεξίου να εκμανεί όταν ανέφερε σε ομιλία του για τον τρόπο με τον οποίο γράφει τα βιβλία του: «Κρατώ σημειώσεις για το καθετί, τις βάζω ανάκατα μέσα σε συρτάρια κι όταν τις ανασύρω, χωρίς να ελέγξω τη σειρά τους, το βιβλίο έχει σχηματιστεί». Ας προσέξουμε όμως πόσο εκφραστικός γίνεται ο Ν. Γ. Πεντζίκης σε ένα κείμενό του με τον τίτλο «Αναπολήσεις φιλολογικές». Αν και φαίνεται να μιλάει για τον εαυτό του, μας δίνει μια παραστατικότατη εικόνα της Θεσσαλονίκης στις αρχές του περασμένου αιώνα.

«Κάποτε η μητέρα μου με πήγε στης κυρίας Κομητοπούλου, ζωγράφου, επί της οδού Σωκράτους, κοντά στο σπίτι του προπάππου μου όπου βγαίναν φαντάσματα, παραπλεύρως στον Αγιο Αθανάσιο, κέντρο των Θεσσαλονικέων επί Τουρκοκρατίας. Εκεί σε διάφορα έντυπα είδα ποιήματα του Κωστή Σταματόπουλου. Αυτός είναι που έγραψε: “Δεν θα την πάρουνε ποτέ τη γη των Μακεδόνων…”. Ενας αρχαιότερός του ποιητής ήταν ο Χαρίτων Παπουλιάς. Ενας απόγονός του με παχύ άσπρο μουστάκι με μάθαινε βιολί. Τα μαθήματά του μου φέρνουν στο νου τις κάμαρες του κοκκινοβαμμένου, πριν από την πυρκαγιά του 1917, παλαιού σπιτιού μας επί της διασταυρώσεως Εγνατίας – Αγίας Σοφίας. Εκεί ήταν και το φαρμακείο του πατέρα μου. Στο φαρμακείο τούτο, που ήταν κάτω από το Γαλλικό Νοσοκομείο, επί της οδού Φράγκων, πρωτογνώρισα τον μουσικό και ποιητή Ριάδη. Χρόνια μετά κάναμε μαζί έναν αξέχαστο περίπατο στα κάστρα. Τότε, καθώς περνούσαμε πάνω από το νεκροταφείο των διαμαρτυρομένων, μου διηγήθηκε για τον θάνατο μιας ξένης κοπέλας, όμορφης, που όταν πέθανε ξαφνικά ακολουθούσε κλαίγοντας από μακριά το φέρετρό της. Συνοδεύοντας το 1935 την εκφορά του Ριάδη, πήγαινα διαρκώς δίπλα στην κρυστάλλινη νεκροφόρο. Η επέλευση του θανάτου τον είχε φοβερά παραμορφώσει. Η φοβερή εικών είχε κατατρομάξει τον επίσης παρόντα εξάδελφό μου, δίχως όμως να τον αποτρέψει από την αυτοκτονία λίγο καιρό μετά».

Με τις «Φιλολογικές αναπολήσεις» αλλά και με άλλα αφηγηματικά κείμενα του Ν. Γ. Πεντζίκη, έχουμε μια αναπαράσταση της Θεσσαλονίκης που, αν και στηριγμένη σε απολύτως πραγματικά περιστατικά, της δίνει μια μυθολογική διάσταση. Με το πολυσέλιδο μυθιστόρημα (κοντά στις 600 σελίδες) του Νίκου Μπακόλα «Η μεγάλη πλατεία», που ο ίδιος το χαρακτηρίζει ως «ιστορία των μέσων και των νέων χρόνων», ο αλησμόνητος πεζογράφος αλλά και δημοσιογράφος καλύπτει τον κόσμο και τα πάθη της γενέθλιας πόλης του – της Θεσσαλονίκης – μέσα στην εκατονταετία 1880-1980. Και όπως επίσης ο ίδιος σημειώνει «στη “Μεγάλη Πλατεία” συναντώνται θεληματικά ή τυχαία ένα πλήθος από πρόσωπα που συνθέτουν μια μικρή τοιχογραφία συμβάντων και προσώπων της Θεσσαλονίκης». Οφείλουμε να προσθέσουμε πως η τοιχογραφία αυτή αποτελεί μέρος μιας ακόμα μεγαλύτερης σύνθεσης που έχει ως αφετηρία της τα πεζογραφήματα του Νίκου Μπακόλα «Μυθολογία» και «Ο κήπος των πριγκίπων», ενώ ολοκληρώθηκε με την «Καταπάτηση», αφήγημα που ακολούθησε τη «Μεγάλη Πλατεία».

Από την αψίδα έως το λιμάνι

Τελευταίοι σε αυτήν την περιληπτικότατη εξιστόρηση της λογοτεχνικής Θεσσαλονίκης, τελευταίοι αλλά όχι έσχατοι, είναι οι δύο ποιητές της Ζωή Καρέλλη και Γ. Θ. Βαφόπουλος. Αν υπήρχε τρόπος να στραγγίξεις τα ποιήματά τους θα είχες μια σπαρταριστή εικόνα της Θεσσαλονίκης. Της βυζαντινής Θεσσαλονίκης όσον αφορά τη Ζωή Καρέλλη (επάνω φωτογραφία), της καθημερινής Θεσσαλονίκης ενώ μιλάμε για τον Γ. Θ. Βαφόπουλο (κάτω φωτογραφία). Τόσο Θεσσαλονικείς και οι δύο, που η κάθοδός τους στην Αθήνα, ακριβώς λόγω της σπανιότητάς της – όπως και του Ντίνου Χριστιανόπουλου άλλωστε – να λογαριάζεται ένα γεγονός, εννοείται σε χρόνια που οι μετακινήσεις των ποιητών κάτι σημαίνανε.

Και για να πιστοποιηθεί του λόγου το αληθές, δεν έχουμε παρά να διαβάσουμε και να κλείσουμε με λίγους στίχους της Ζωής Καρέλλη από το ποίημά της «Στενή πύλη», που αναφέρεται στην Αψίδα του Γαλέριου. «Ονομασία της οδού, Εγνατία,/ από βασιλευούσης μέχρι Δυρραχίου,/ δόξα του Βυζαντίου,/ στην πατρίδα τότε/ την “περικλεεστάτη, επισημοτάτη, λογία,/ κορυφή, έδρα, πρεσβυτάτη”/ αυτή έχει απομείνει τώρα,/ απομεινάρι της απέναντι κυριαρχίας,/ της αχανούς επικράτειας». Αλλά και με λίγους στίχους του Γ. Θ. Βαφόπουλου για την «καθημερινή» Θεσσαλονίκη: «Το απλόχωρο λιμάνι της με τα πυκνά καράβια,/ που αψήφιστα της Μεσογείου τα ρεύματα διασχίζουν,/ κι η προκυμαία που απ’ των ναυτών το θόρυβο βουΐζει/ στη σκέψη σου ας μετεωριστούν, σα φευγαλέα εικόνα».