Από τη Θεσσαλονίκη στην Παλαιστίνη

Ενα βιβλίο που ανοίγει και κλείνει με στίχους, ενώ στο μεσοδιάστημα παρεμβάλλει διηγήματα μιας άλλης εποχής και αρχειακές πηγέ δημιουργεί ατμόσφαιρα επιδιώκοντας να παρασύρει τον αναγνώστη σε συναισθηματική παράδοση

Παράδοση στα όρια της αγάπης ζητούν οι επιμελητές της συλλογής των σαλονικιώτικων ιστοριών Ιακώβ Σιμπή και Καρίνα Λάμψα. Με σκόρπια μέσα στον χρόνο διηγήματα. Με συμβάντα της ανθρώπινης περιπέτειας των οποίων τα τραύματα η εβραϊκή κοινότητα προσπαθεί να ξεπεράσει. Και ταυτόχρονα να διαδώσει θεωρώντας καθήκον να μείνει ζωντανή η ιστορική μνήμη για ό,τι συνέβη στο Ολοκαύτωμα.

Το βιβλίο «Η Ωραία ζωή της Κλάρα Σιάτο και άλλες σαλονικιώτικες ιστορίες» είναι ένα μείγμα λογοτεχνίας και οπτικής ενατένισης. Με αυτό καθένας μπορεί να επιλέξει τον δρόμο της περιπλάνησής του στην Ιστορία. Ο τρόπος ζωής και τα έθιμα των Εβραίων δείχνουν σε μία κατεύθυνση. Το δρομολόγιο μεταξύ Θεσσαλονίκης των αρχών του 20ού αιώνα και του μεταπολεμικού Τελ Αβίβ περιλαμβάνει την κλασική μορφή παράθεσης αυτόνομων ιστοριών με μυθιστορηματικές ηρωίδες. Αλλά και το ξάφνιασμα των σκόρπιων σελίδων με φωτογραφίες αρχείου που δείχνουν ίχνη δραστηριότητας μέσα στον αστικό περίγυρο του παρελθόντος. Ανάμεσα στις οικογενειακές φωτογραφίες από γάμους, τα πορτρέτα θεσσαλονικιών χαμάληδων σε ρόλο καρτ ποστάλ, τις εικόνες αρχιτεκτονικών μνημείων και πολεοδομικών έργων, προβάλλουν και οι άνθρωποι με τον μπλε αριθμό χαραγμένο στο χέρι τους όπως και οι πνευματικές μορφές των ραβίνων.

«Η ανασύνθεση του παρελθόντος δεν σημαίνει αναγνώρισή του “με τον τρόπο που υπήρξε πραγματικά”. Σημαίνει το άρπαγμα μιας μνήμης καθώς αστράφτει σε μια κατάσταση εξαίρεσης», γράφει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν στην έκτη θέση του για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας. Αυτό το άρπαγμα μιας μνήμης είναι το χαρακτηριστικό αυτής της έκδοσης. Είναι η αντίθεση δύο κόσμων, της εβραϊκής Θεσσαλονίκης και της εβραϊκής Εγκατάστασης στην Παλαιστίνη. Ή αλλιώς πριν και μετά την καταστροφή.

Για το πριν μιλά ο Γεουντά Χαΐμ Περαχιά με τη «Μπίμπα» και τη Θεσσαλονίκη στα τέλη του 19ου, αρχές 20ού αιώνα. Γεννημένος ο ίδιος σε μία σημαντική εβραιοϊσπανική οικογένεια της Θεσσαλονίκης, μεταφέρει στην ιστορία της νεαρής και όμορφης Μπίμπα τα στοιχεία εκείνα που δείχνουν ότι «εκείνες τις ημέρες η Θεσσαλονίκη ήταν πόλη εβραϊκή, χωρίς καμία αμφιβολία. Ογδόντα τοις εκατό των κατοίκων ήταν Εβραίοι. Τα Σάββατα και οι γιορτές γιορτάζονταν σε όλη την πόλη». Στη Θεσσαλονίκη του 1890 όλα τα μαγαζιά ήταν κλειστά και το εμπόριο αργούσε. Η Ιχτίρα, η κεντρική ψαραγορά, ήταν έρημη. Στο λιμάνι τα πλοία περίμεναν την επομένη για να ξεφορτώσουν και να φορτώσουν εμπορεύματα, καθώς η πλειονότητα των χαμάληδων και των εκφορτωτών ήταν Εβραίοι. Οπως και μεγάλο μέρος από τους εμπόρους και παραγγελιοδόχους, τους εργαζομένους στο λιμάνι και τους ιδιοκτήτες των καϊκιών. Ακόμη και τα τουρκικά δικαστήρια, παρ’ όλο που επισήμως ήταν ανοιχτά, στην ουσία υπολειτουργούσαν.

Το 1891 η Εβραϊκή Κοινότητα ιδρύει τους λαϊκούς συνοικισμούς του Βαρώνου Χιρς και της Καλαμαριάς. Ο λυρισμός της πένας του Περαχιά αναφέρεται στην αλυσίδα των φιλανθρωπικών ιδρυμάτων και σε ένα σύστημα αλληλοβοήθειας πολύ ξεχωριστό ανάμεσα στις κοινότητες της εβραϊκής διασποράς. Η κοινότητα της Θεσσαλονίκης διαθέτει 30 μεγάλες συναγωγές, δεκάδες ευκτήριους οίκους, σχολεία και τη μεγάλη παραδοσιακή σχολή Ταλμούδ Τορά Αγκαδόλ. Διαθέτει πλήρη οργάνωση περίθαλψης και ενίσχυσης των αναξιοπαθούντων μελών της και παροχής θρησκευτικών και υγειονομικών υπηρεσιών.

Από τον διδακτικό λυρισμό της «Μπίμπα» και τη Θεσσαλονίκη της αλληλεγγύης, η μετάβαση στο μεταναστευτικό ρεύμα προς την Παλαιστίνη που κορυφώθηκε στη δεκαετία του 1930, αλλάζει το λογοτεχνικό ύφος του βιβλίου. Είναι εποχή αναζήτησης ηρώων σε μια τοπική κοινωνία που συντίθεται στο νεότευκτο τότε λιμάνι του Τελ Αβίβ. Και οι δυνατοί σαλονικιώτες χαμάληδες στο «Φορτίο ταύρων» του Ααρών Μέγκεντ είναι ένα ρυθμικό παραλήρημα οργισμένου και συγκινητικού παραλληλισμού με την πορεία των Εβραίων της Ευρώπης στα ναζιστικά στρατόπεδα και τον θάνατο.

Ομως τα καλύτερα μένουν για το τέλος. Χάρη στον Γιοράμ Κανιούκ που περιγράφει την ιστορία της Κλάρα Σιάτο. Μια γυναίκα που συγχέει φαντασία και πραγματικότητα, που μιλά με τους νεκρούς και προσεύχεται στις πέτρες. Που ζει τη φρίκη του θανάτου, κυκλοφορεί σαν ζωντανή νεκρή σε μία πολυεθνική συνοικία της Παλαιστίνης και παραδέχεται πόσο γλυκιά και όμορφη υπήρξε η ζωή της.