Ερντογάν στη θέση του Ερντογάν

Στις 28 Αυγούστου αποχωρεί από τον θώκο του προέδρου της Τουρκικής Δημοκρατίας αφήνοντας πίσω του μια χώρα σε ακραία πόλωση, σχεδόν όπως όταν ανέλαβε το 2007. Οι φήμες οργιάζουν ότι θα διαδεχθεί τον Ερντογάν στην πρωθυπουργία. Ωστόσο, η πορεία του μετριοπαθούς ισλαμιστή δεν προιωνίζεται ότι μπορεί να γίνει ένας Μεντβέντεφ

Οι μήνες που οδήγησαν στην εκλογή του στο προεδρικό αξίωμα δεν θα μπορούσαν παρά να είναι επεισοδιακοί. Σημαδεύτηκαν από διαδηλώσεις στους δρόμους, μποϊκοτάρισμα της Βουλής και προειδοποιήσεις των στρατηγών ότι θα επέμβουν. Εντέλει η επέμβαση του στρατού περιορίστηκε στο λεγόμενο «ηλεκτρονικό πραξικόπημα» του τότε αρχηγού των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων Γιασάρ Μπουγιούκανιτ στις 28 Αυγούστου του 2007, την ημέρα δηλαδή της εκλογής του Αμπντουλάχ Γκιουλ από τη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση. Η ημέρα ήταν ιστορική. Η χώρα που ασπάζεται σαν ευαγγέλιο τις κοσμικές αρχές του Κεμάλ Ατατούρκ εξέλεγε για πρώτη φορά πρόεδρο με καταβολές στο πολιτικό Ισλάμ.

Ο εφιάλτης των κεμαλιστών έγινε πραγματικότητα, καθώς είδαν την Πρώτη Κυρία της Τουρκίας να μπαίνει στο Τσάνκαγια (Προεδρικό Μέγαρο) φορώντας μαντίλα. Η μεγαλύτερη ανατροπή για τους επικριτές των ισλαμιστών ίσως να είναι ότι επτά χρόνια μετά ο Γκιουλ, που ανέλαβε το υψηλό αξίωμα ως συνοδοιπόρος του Ερντογάν, αποχωρεί ως ο μεγαλύτερος επικριτής του, καθώς στις 10 Αυγούστου ο πρόεδρος της Δημοκρατίας θα εκλεγεί για πρώτη φορά απευθείας από τον λαό. Και όπως όλα δείχνουν θα είναι ο Ερντογάν.

Συνιδρυτής μαζί με τον τούρκο πρωθυπουργό του ισλαμικού κόμματος AKP το 2001, ο Γκιουλ περιγράφεται από τους γνωρίζοντες τα πράγματα στην Τουρκία ως μετριοπαθής. Είναι η «ήρεμη δύναμη» που λειτουργεί ως αντίβαρο στα εκρηκτικά και όλο και πιο αυταρχικά ξεσπάσματα του Ερντογάν. Υστερα από τον εκλογικό θρίαμβο του κόμματος το 2002, ανέλαβε την πρωθυπουργία. Εναν χρόνο αργότερα την παρέδωσε στον Ερντογάν και συμβιβάστηκε με τη θέση του αντιπροέδρου και υπουργού Εξωτερικών της κυβέρνησης.

Οικονομολόγος με σπουδές στην Αγγλία, ο 64χρονος σήμερα Γκιουλ πρωτοεξελέγη βουλευτής με το κόμμα του Νετζμεντίν Ερμπακάν το 1991. Υστερα από δύο απανωτές απαγορεύσεις του ισλαμικού κόμματος για παραβίαση της αρχής της κοσμικότητας, ο Γκιουλ έβαλε νερό στο κρασί του και έχτισε το προφίλ ενός μετριοπαθούς πολιτικού που βλέπει το μέλλον της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ενωση.

Με τον Ερντογάν. Αν και βαθιά θρησκευόμενος και συντηρητικός – στα 30 του παντρεύτηκε την 15χρονη τότε σύζυγό του, την οποία επέλεξε η μητέρα του – ο Γκιουλ κατάφερε να συνδυάσει στην πολιτική του διαδρομή φαινομενικά αντίθετες αρχές: τη μουσουλμανική ταυτότητα και τις πλουραλιστικές αξίες, την υπεράσπιση των νόμων ανεξαρτήτως κόστους, τον αναπροσανατολισμό της εξωτερικής πολιτικής προς ανατολάς και την ταυτόχρονη στήριξη της ευρωπαϊκής προοπτικής της Τουρκίας.

Η σχέση του με τον Ερντογάν έχει περάσει από σαράντα κύματα. Τα τηλεγραφήματα που αποκάλυψε το Wikileaks περιγράφουν έναν Γκιουλ που δεν έχει συμβιβαστεί με τον ρόλο του δεύτερου βιολιού που έχει επιφυλάξει γι’ αυτόν ο Ερντογάν.

Σε ένα από αυτά περιγράφεται ως «άνθρωπος που δεν μπορεί κανείς να παραμερίσει εύκολα». Λίγο μετά την εκλογή του το 2007 ο τότε αμερικανός πρεσβευτής στην Αγκυρα Ρος Ουίλσον τον περιέγραφε ως ήρεμο και πραγματιστή σε αντίθεση με το συναισθηματικό στυλ του Ερντογάν. Οι Αμερικανοί έβλεπαν τον Γκιουλ ως επίγονο του Τουργκούτ Οζάλ ή του Σουλεϊμάν Ντεμιρέλ. Αλλοι παρατηρητές θεωρούν τον απερχόμενο τούρκο πρόεδρο περισσότερο ισλαμιστή από τον Ερντογάν. Οι θεωρίες συνωμοσίας μάλιστα του αποδίδουν στενές σχέσεις με τον κίνημα Φετουλάχ Γκιουλέν του «παράλληλου κράτους» που έχει κατηγορήσει ο Ερντογάν.

Η πραγματικότητα, πάντως, είναι ότι ο Γκιουλ εναντιώθηκε στα αυταρχικά ξεσπάσματα του Ερντογάν από τα γεγονότα του περασμένου Ιουνίου στο Πάρκο Γκεζί μέχρι σήμερα και αποστασιοποιήθηκε πλήρως από τον άλλοτε συνοδοιπόρο του. Οι πηγές που γνωρίζουν καλά τα πολιτικά πράγματα στην Τουρκία επιμένουν ότι το στυλ διακυβέρνησης που υποστηρίζουν οι δύο άνδρες είναι η νύχτα με τη μέρα. Ο Γκιουλ είναι υπέρ του κοινοβουλευτικού συστήματος αντί του Ερντογάν που επιδιώκει τώρα να μεταφέρει όλες τις εξουσίες στο πρόσωπο του προέδρου.

Στις ακραίες ερντογανικές δηλώσεις των τελευταίων μηνών, χρειάστηκε να υπενθυμίσει ότι δημοκρατία δεν είναι μόνο οι εκλογές. Είναι οι νόμοι και ο σεβασμός της ελευθερίας της έκφρασης. Στα σκάνδαλα διαφθοράς που είδαν το φως της δημοσιότητας, ο τούρκος πρόεδρος δήλωσε ότι τίποτα δεν πρέπει να συγκαλυφθεί.

Το κερασάκι στην τούρτα ήταν η επίθεση του Ερντογάν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που επισφραγίστηκε με την απαγόρευση του twitter και του YouTube. Ο Γκιουλ ήταν ο πρώτος που την έσπασε.

Νέος αγώνας. «Υπό τις παρούσες συνθήκες δεν έχω σχέδια να ασχοληθώ με την πολιτική», διαμήνυσε ο ίδιος στις 18 Απριλίου, λίγο μετά την απόφαση του Ερντογάν να είναι υποψήφιος στις επικείμενες προεδρικές εκλογές. Ομως η δήλωση είναι ανοικτή σε ερμηνείες. Το ερώτημα είναι αν ο Γκιουλ θα αποχωρήσει όντως από το κόμμα που έχτισε ή θα συνεχίσει δεχόμενος την πρωθυπουργία και την αρχηγία του κόμματος για να το οδηγήσει στη μετά Ερντογάν εποχή.

Ηδη τα σενάρια κάνουν λόγο για μεταβατικό πρωθυπουργό και υπουργικό συμβούλιο, τους οποίους θα συναποφασίσουν ο Γκιουλ με τον Ερντογάν ώστε να δοθεί προς τα έξω το μήνυμα μιας ισχυρής ομάδας. Οι πιο υποψιασμένοι, ωστόσο, εκτιμούν ότι η λήξη των προεδρικών εκλογών θα είναι απλώς το εφαλτήριο για έναν νέο αγώνα εξουσίας.

Ο Γκιουλ δεν φαίνεται διατεθειμένος να υπηρετήσει ένα μοντέλο πρωθυπουργίας στο οποίο θα λειτουργεί ως μαριονέτα του Ερντογάν. Εν ολίγοις, δεν θα δεχθεί να παίξει τον ρόλο που είχε παίξει ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ όταν άλλαξε καρέκλες με τον Πούτιν.

Ο προσκείμενος στον Ερντογάν Τύπος στην Τουρκία έχει ήδη προδικάσει το πολιτικό τέλος του Γκιουλ. Ο ίδιος δεν έχει ανοίξει τα χαρτιά του. Για κάποιους είναι ο μόνος που επηρεάζει τόσο πολύ τον Ερντογάν και μπορεί να βάλει φρένο στην αχαλίνωτη φιλοδοξία του τούρκου πρωθυπουργού. Ακόμη και αν αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να αμφισβητήσει την ηγεμονία της φράξιας Ερντογάν και να γίνει αδελφοκτόνος.