Ο Ηλίας Ηλιού γράφει για τον Κώστα Βάρναλη

Δεν είναι απλώς η επετειακή συγκυρία (40 χρόνια από τον θάνατο του Κώστα Βάρναλη) ώστε να μας συγκινεί ιδιαίτερα το κείμενο που είχε γράψει αμέσως μετά τον θάνατο του δημιουργού της «Αληθινής απολογίας του Σωκράτη» ο διαπρεπής πολιτικός Ηλίας Ηλιού. Είναι κυρίως γιατί μας θυμίζει εποχές που οι πολιτικοί – ορισμένοι τουλάχιστον – και γράμματα ξέρανε, και ευρύτατα πνευματικά ενδιαφέροντα είχαν. Δεν έχει σημασία αν ήταν δεξιοί ή αριστεροί, αν λέγονταν Παναγιώτης Κανελλόπουλος και Παναγής Παπαληγούρας ή Λεωνίδας Κύρκος και Ηλίας Ηλιού. Η διανόηση τούς έκανε να φαντάζουν ακόμη πιο απρόσβλητοι στον πολιτικό τους θώκο, σχεδόν τους εξάγνιζε. Σε αντίθεση με τη σημερινή εποχή, που θεωρούνται σχεδόν γραφικοί αν συμβαίνει να γράφουν – ιδιαιτέρως μάλιστα ποιήματα. Το γεγονός ότι γράφανε αισθανόσουν ότι δεν θα τους επέτρεπε να εξαπατήσουν ή να κλέψουν, τέλος πάντων, να θεωρούν την πολιτική ως ένα είδος επιχειρηματικής δραστηριότητας.

Ομως μη γελιόμαστε. Αυτή την ακεραιότητα στην Ελλάδα την πιστώνεται κυρίως η Αριστερά. Με αποτέλεσμα το οξύμωρο σχήμα, η μεν άθεη Αριστερά να πραγματοποιεί το κήρυγμα του Χριστού «Μην θησαυρίζετε θησαυρούς επίγειους», ενώ η θρησκευόμενη Δεξιά να πράττει το ακριβώς αντίθετο. Κορυφαίος αυτής της Αριστεράς ο Ηλίας Ηλιού. Οσοι τον γνώρισαν (πέθανε πριν από 30 χρόνια) έχουν να λένε για την προσωποποίηση της πραότητας, της ευγένειας και του ήθους. Ως νομικός και δικηγόρος έχει γράψει πολλά σχετικά βιβλία («Η ελληνική δημόσια και ιδιωτική οικονομία», «Η αλήθεια για την Κοινή Αγορά», «Οικονομικοκοινωνική υποδομή και προσδιορισμός πολιτικών στόχων», «Οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων»), ερωτοτροπούσε όμως πάντα δόκιμα με τη λογοτεχνία. Φτάνει να θυμηθούμε τις μεταφράσεις των αρχαίων συγγραφέων, τις μελέτες για πρόσωπα και ζητήματα της πνευματικής ζωής, αλλά και το γεγονός ότι στα νεανικά του χρόνια συνεργάστηκε με τα λογοτεχνικά περιοδικά «Νουμάς», «Φιλική Εταιρεία» και «Ελληνικά Γράμματα». Ανθρωπος με σπάνια αίσθηση του χιούμορ, όταν απέκτησε σε πολύ μεγάλη ηλικία για πρώτη φορά ιδιόκτητη κατοικία κι ένας φίλος του τον συνεχάρη για το γεγονός αυτό, ο Ηλιού απάντησε περίσκεπτα: «Είχα ένα ακίνητο και τα έκανα δύο»!

Δεν θα έπρεπε ακόμη και σε μια σύντομη μορφή του βιογραφικού του να παραλείψουμε ότι ξεκίνησε την πολιτική του σταδιοδρομία το 1932 με το Εργατοαγροτικό Κόμμα του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, ότι πήρε μέρος στην Εθνική Αντίσταση και ότι μετά τα Δεκεμβριανά προσχώρησε στο ΚΚΕ, όπου και παρέμεινε ώς το 1974. Από το 1947 ώς το φθινόπωρο του 1951 εκτοπίστηκε διαδοχικά στην Ικαρία, στη Μακρόνησο και στον Αϊ-Στράτη, ενώ με τη χούντα των συνταγματαρχών στη Γυάρο. Με την πτώση της δραστηριοποιήθηκε πολιτικά ως πρόεδρος της ΕΔΑ, θέση που διατήρησε ώς το θάνατό του, τον Γενάρη του ’85. Η δημοσίευση του κειμένου του Ηλία Ηλιού για τον Κώστα Βάρναλη μπορεί να λογαριαστεί, δεδομένης της πολυεδρικότητας και των δυο τους, ως μια νύξη του «ολοκληρωμένου ανθρώπου», είδους που τείνει να εκλείψει τόσο στους πολιτικούς όσο και στους πνευματικούς δημιουργούς.

Ο ποιητικά πολιτικός Ηλίας Ηλιού και ο πολιτικοποιημένος ποιητής Κώστας Βάρναλης, σε προγενέστερους χρόνους, είχαν εκφράσει με τον καλύτερο τρόπο την κουβέντα του μεγάλου ρώσου ποιητή Γεβγκένι Γεφτουσένκο που είχε πει το καλοκαίρι του 1977, περαστικός από την Ελλάδα: «Εμείς οι ποιητές δεν είμαστε πολιτικοί. Εχουμε επάγγελμα ανώτερο από τους πολιτικούς. Εναν πρωθυπουργό μπορούμε να τον καταργήσουμε, όχι όμως κι έναν ποιητή».

«Αρχίζω από τις ρίζες του έργου του Κώστα Βάρναλη. Καθηγητής της Αρχαίας Ελληνικής Φιλολογίας, ο Βάρναλης (ώς το 1925 που τον έπαψε η δικτατορία του Πάγκαλου) και δόκιμος μεταφραστής έργων ιδίως κλασικού ελληνικού δραματολογίου (Ευριπίδης, Αριστοφάνης κ.λπ.) από το ίδιο το επάγγελμά του και την καθημερινή αναστροφή του με την κλασική Ελλάδα είχε όχι απλώς ευρύτατες γνώσεις γι’ αυτήν, αλλ’ ακόμα ο «ελληνισμός» αποτελούσε βίωμά του.

«Αγγιχτοι… λαμποκοπούν οι ελληνικοί μου στίχοι. Τους λιάζει της συγκίνησης η αλήθεια».

Φυσικά υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν πολλοί σοφοί δάσκαλοι και γνώστες της κλασικής αρχαιότητας. Αυτό δεν θ’ αρκούσε για να είναι και ποιητές – και μάλιστα της ολκής του Βάρναλη. Το ότι όμως το επάγγελμα και οι απασχολήσεις του Βάρναλη αποτέλεσαν ένα έδαφος πάνω στο οποίο βλάστησε το ταλέντο του, έδωσε τον προσανατολισμό προς τον κλασικό ελληνισμό.

Η πρώτη του συλλογή «Κηρήθρες» (1905) και ποιήματά του όπως ο «Ορέστης», ο «Εκλεχτός», ο «Αλκιβιάδης», το «Επίγραμμα», η «Θυσία», μαρτυρούν την καταβολή της κλασικής αρχαιότητας στο βαρναλικό έργο.

Ας προχωρήσουμε πέρα από το ελληνικό στοιχείο. Το έργο του Βάρναλη μπορούμε να το χωρίσουμε σε δύο περιόδους. Εως το 1919 έχει μεν ποιητικά ωριμάσει, αλλά δεν έχει ακόμα υποστεί καμιά ιδεολογική διαφοροποίηση. Το έως τότε έργο του – έμμετρο, με ιδιαίτερα προσεγμένη τη μορφή – βρίσκεται, πέρα από τη συλλογή «Κηρήθρες» του 1905, σπαρμένο ιδίως στα περιοδικά της εποχής («Ηγησώ», «Νουμάς» κ.λπ.)

Το 1918-1922 στέλνεται με υποτροφία στη Σορβόννη. Εκεί γνωρίζεται με τον μαρξισμό. Αποκτά έναν σταθερό, έως το τέρμα της ζωής του, ιδεολογικό προσανατολισμό. «Ο θάνατος και η καταστροφή – επεξηγεί ο Βάρναλης αναφερόμενος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο – είχαν ξυπνήσει τις συνειδήσεις των λαών». Και τη δική του.

Χωρίς να αποβαίνει αυτό εις βάρος της ποιητικής του δύναμης, το έργο του κηρύσσει τις νέες, τις επαναστατικές ιδέες. Με την απόλυσή του (1925) αναζητά διεξόδους στη δημοσιογραφία. («Πρωία», «Αυγή» κ.ά.).

Το ποιητικό του έργο, ιδίως το «Φως που καίει», δοκιμάζει νέες μορφές και μάλιστα τη θεατρική, με την εναλλαγή στίχων και πρόζας. Από ένα νέο ταμπούρι, της δημοσιογραφίας, αγωνίζεται για τις ιδέες του, κάτω μάλιστα και από συνθήκες παρανομίας και διώξεων, όπως στη διάρκεια της 4ης Αυγούστου, της Κατοχής και της πρώτης μετα-απελευθερωτικής περιόδου. Δεν ξεχνάει όμως ποτέ και στη νέα αυτή περίοδο τον προσανατολισμό του προς την κλασική αρχαιότητα. Οι επιφυλλίδες, ιδίως της «Πρωίας», είναι κατά το πλείστον αφιερωμένες στην αρχαία – όπως και στη μεσαιωνική και τη νεοελληνική – γραμματεία. Πρόσωπα – σύμβολα, όπως ο Προμηθέας, αντλούνται από τον αρχαιοελληνικό χώρο.

Στη δεύτερη περίοδο του Βάρναλη ανήκουν τα μεγάλα του έργα – «Το φως που καίει», «Οι σκλάβοι πολιορκημένοι», «Η αληθινή απολογία του Σωκράτη», «Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική». Πολλές φορές σε ορισμένα από τα ποιητικά έργα αυτής της περιόδου εμφανίζεται μια «ηθελημένη» ατημελησία μορφής. Αλλά η θερμή λυρική φαντασία και η πλαστικότητα είναι πάντα χαρακτηριστικά του έργου του, όπου πάντα είναι αισθητή η παρουσία του σύγχρονου ανθρώπου.

Μερικά από τα έντονα χαρακτηριστικά της περιόδου αυτής είναι ο λυρισμός του Βάρναλη που έχει αναχθεί σε αξιοθαύμαστα ύψη. Θα υποχρεωνόμουν σε μια καταγραφή όλων των τίτλων των λυρικών ποιημάτων της δεύτερης βαρναλικής περιόδου, αν επιχειρούσα να κατονομάσω τα καλύτερα. Δεν μπορώ να μη μνημονεύσω τους «Μοιραίους», «Το πέρασμά σου», τη «Μάνα του Χριστού», τον «Χορό των Ωκεανίδων», τον «Χορό των Σεραφείμ», τους «Πόνους της Παναγίας».

Μόνιμα στοιχεία, σταθερές (costantes) του βαρναλικού ποιητικού έργου είναι από τη μια μεριά ένας ερωτισμός, όπου κυριαρχεί συχνά η πλευρά της σάρκας και μάλιστα η λαγνεία, και από την άλλη μια φλέβα σκωπτική που κλιμακώνεται κι άλλοτε δίνεται ως ανάλαφρη άκακη ειρωνεία γεμάτη συμπάθεια για τον άνθρωπο και άλλοτε ως αιματηρή σάτιρα. Η Αριστέα και η μαϊμού στο «Φως που καίει», ο τρελός στους «Ελεύθερους πολιορκημένους», ο «Καλός πολίτης», η παρωδία του «Αν» του Κίπλινγκ και άλλα ποιήματα, αλλά και από τα πεζογραφήματα «Η αληθινή απολογία του Σωκράτη» και «Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική» εκφράζουν σε πολλά τους σημεία το σατιρικό και το σκωπτικό μέρος της ποίησης του Βάρναλη. Στην «Καμπάνα», πάλι, λυρισμός και σάτιρα παντρεύονται.

Πολλά αποσπάσματα του βαρναλικού έργου ανήκουν στην υψηλή γνωμική ποίηση (όχι στην πεζολόγα διδακτική, τη χρηστομαθειακή και ηθοπλαστική «ποίηση»).

Ενα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του Βάρναλη είναι η οξύτητα και η δεινότητα της κριτικής του αναλύσεως. Και δεν μιλώ μόνο για τις καθαρά κριτικές εργασίες του πάνω στο αισθητικό φαινόμενο («Σολωμός χωρίς μεταφυσική», «Στοχασμοί του ποιητή» κ.λπ.), ούτε μόνο για τις μελέτες τις δημοσιευμένες ιδίως στην «Πρωία», που φωτίζουν την αρχαία, τη μεσαιωνική και τη σύγχρονη λογοτεχνία μας.  

Πιστεύω ότι και όταν εξετάζει άλλα και όχι αισθητικά φαινόμενα, την κοινωνία, την ιστορία, τη φιλοσοφία, κάνει οξύτατη κριτική. Η «Αληθινή απολογία του Σωκράτη» είναι κριτική σε ίσο λόγο με τον «Σολωμό χωρίς μεταφυσική». Ακόμα και το χρονογράφημά του, συχνά και το ποιητικό του έργο, διαπερνάται από αστραπές της κριτικής του οξύνοιας. Απ’ αυτή του την ιδιότητα προέρχεται και η φανερή αυτολογοκρισία του. Εργα του που έχουν δημοσιευτεί κι εκτιμήθηκαν κι αγαπήθηκαν, καρατομούνται ανελέητα στις νεότερες εκδόσεις του. Ετσι και  «Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική» δόθηκε το 1957 κουτσουρεμένος, ενώ «Ο λαός των μουνούχων» καταχωνιάστηκε και λείπει από τις μεταγενέστερες εκδόσεις των έργων του. «Το φως που καίει» τέλος εμφανίζεται με κομμάτια τροποποιημένα, διαφορετικά απ’ ό,τι ήταν στην πρώτη έκδοσή τους.

Βέβαια ο δημιουργός έχει δικαίωμα να καταδικάσει ορισμένα έργα του κι άλλα να τα χτενίσει και να τα αναπλάσει. Μένει πάντοτε η αξίωση να υπάρξουν σε μια κριτική επανέκδοση του συνολικού του έργου και να δοθούν στον μελετητή όλα όσα έχει παραγάγει, με τις βαριάντες τους και τα κομμάτια που έχει μεταγενέστερα απαρνηθεί.

Ο Βάρναλης δεν αποδέχθηκε ποτέ την ευκολία στη δουλειά του. Αφομοίωσε τον σολωμικό λόγο: «Η δυσκολία που αισθάνεται ο συγγραφέας δεν στέκει εις το να δείξει φαντασία και πάθος, αλλά εις το να υποτάξει αυτά τα δυο πράγματα με καιρό και με κόπο στο νόημα της Τέχνης». Εκτεταμένα μέρη από το έργο του Βάρναλη δίνουν την αίσθηση του πειραματικού εργαστηρίου.

Για να μορφώσει το ύφος του, γράφει διηγήματα «εις ύφος Παπαδιαμάντη». Παρακολουθεί και μελετά στους «Αληθινούς ανθρώπους» τους τροφίμους του ψυχιατρείου. Ο κόσμος των τρελών τον μαγνητίζει. Ετσι δημιουργεί, με καιρό και με κόπο, εκείνο που μερικοί θεώρησαν σαν ένα εύκολο παιχνίδι της ποιητικής του φαντασίας, τον τρελό των «Σκλάβων πολιορκημένων».

Από το 1922, που τον γνώρισα, είχα με τον Κώστα Βάρναλη στενούς δεσμούς προσωπικής φιλίας. Τους δυνάμωναν κοινή πίστη, κοινοί αγώνες, κοινά ιδανικά. Το μεγάλο του ταλέντο και ο σταθερός και μαχητικός προσανατολισμός του στις προοδευτικές ιδέες, στην υπόθεση της ελευθερίας και του σοσιαλισμού, είχαν ως αποτέλεσμα να τιμηθεί το 1959 με το Βραβείο Λένιν. Οπως και ο Σικελιανός, ο Καζαντζάκης, ο Σεφέρης – για να μνημονεύσω μόνο τους νεκρούς -, δεν βρήκε τη θέση που του έπρεπε στην Ακαδημία Αθηνών.

Ο Βάρναλης έζησε 91 χρόνια. Είναι φυσικό ότι ο νόμος της παρακμής και της φθοράς δούλεψε και εις βάρος του. Το έργο των τελευταίων χρόνων του παρουσιάζει κάποια κάμψη. Για τη Γραμματεία μας όμως μένει πάντα ο απαράμιλλος ποιητής του «Φωτός που καίει», των «Σκλάβων πολιορκημένων» και της «Αληθινής απολογίας του Σωκράτη», των τριών αυτών αριστουργημάτων του νεοελληνικού λόγου».