Η Τετράς η Ξακουστή έτοιμη να ξανακουστεί

Το τωρινά ομόφωνα αποδεκτό υπήρξε κάποτε αμφισβητούμενο και κυνηγημένο. Και μπορεί σήμερα, με την πολυτέλεια που μας εξοπλίζει ο χρόνος, να θεωρούμε το ρεμπέτικο τραγούδι ένα οικείο και αδιαμφισβήτητο γεγονός, όμως τα πράγματα δεν ήταν πάντα έτσι.

Το προπολεμικό λαϊκό που μορφοποίησε ο Μάρκος Βαμβακάρης και είχε ως κύριο στοιχείο του το μπουζούκι ήταν μέχρι το 1934 (κρατήστε τη χρονολογία) και μετά (μέχρι το 1955 που ο Ηλίας Πετρόπουλος και άλλοι ερευνητές προσδιορίζουν ως τη χρονιά που το μουσικό είδος μετεξελίσσεται ολοκληρωτικά) αποτέλεσμα μετασχηματισμών, αντιθέσεων, ωσμώσεων. Και με έναν τρόπο το ρεμπέτικο συνακολούθησε την ίδια τη ζωή, τις επιθυμίες, τα πάθη, τους καημούς ενός λαού και των μεταβάσεών του.

Αυτό που σήμερα αξιολογούμε ως παραδοσιακό και στέρεο υπήρξε κι αυτό αποτέλεσμα νεωτερισμών για την εποχή του. Ετσι, αν η Μικρασιατική Καταστροφή και η έλευση χιλιάδων προσφύγων έκανε ένεση στον πολιτισμό και στη μουσική, το μικρασιάτικο λαϊκό μουσικό ιδίωμα (ιδίως στις πόλεις όπως ο Πειραιάς) απλώθηκε γρήγορα και απέκτησε τη δική του δημοφιλία στα διάφορα καφέ – αμάν και όχι μόνο. Μέχρι το 1934 που συντελείται μια τομή: Ο Γιώργος Μπάτης, ο Ανέστος Δελιάς, ο Μάρκος Βαμβακάρης και ο Στράτος Παγιουμτζής σχηματίζουν την πρώτη ρεμπέτικη κομπανία «Τετράς η Ξακουστή του Πειραιώς» κι εμφανίζονται στη Μάντρα του Σαραντόπουλου στη Δραπετσώνα με κυρίαρχα όργανα τους μπουζουκομπαγλαμάδες. Οχι τυχαία, οι δύο από τους τέσσερις είναι Μικρασιάτες (Δελιάς, Παγιουμτζής). Βασική λεπτομέρεια και άγνωστη: Για μία εβδομάδα η Τετράδα θα συνυπάρξει με μια άλλη ορχήστρα: αυτή του Γιώργου Κάβουρα με τον Κώστα Νούρο και τον Στελλάκη Περπινιάδη με σαντουροβιόλια, που όμως δεν θα μείνει για πολύ στον χώρο. Η Τετράδα έχει ταράξει τα νερά, θα μείνει εδώ για έξι μήνες και έχει ενδιαφέρον η παρατήρηση του ερευνητή Παναγιώτη Κουνάδη: «Τα τέσσερα πρόσωπα προέρχονταν από τέσσερα διαφορετικά σημεία περιοχών που βρέχονται από το Αιγαίο Πέλαγος και που όλα ήταν κέντρα ανάπτυξης του αστικού λαϊκού τραγουδιού των αρχών του 20ού αιώνα. Μπάτης από τα Μέθανα (εν δυνάμει Πειραιώτης), Μάρκος από τη Σύρο, Παγιουμτζής (από το Αϊβαλί) και Δελιάς από τη Σμύρνη».

«ΤΟΥΣ ΣΑΜΠΟΤΑΡΑΝΕ». Αυτοί οι τέσσερις διαμόρφωσαν τη ραχοκοκαλιά των νεότερων αστικών τραγουδιών, το «πειραιώτικο ρεμπέτικο». «Από κει ξεκίνησε όλη η ιστορία. Πήγαινε πολύ κόσμος να ακούσει την Τετράδα. Βέβαια τους σαμποτάρανε, τους κυνηγούσανε κιόλας γιατί ήταν ζόρικα όλα αυτά που εκείνοι τραγουδούσαν» μας λέει ο Στέλιος Βαμβακάρης, γιος του Μάρκου.

Και σε ένα γύρισμα της τύχης, ο Στέλιος αύριο θα πιάσει το μπουζούκι του και με μερικούς ακόμη σύγχρονους καλλιτέχνες (Γιάννη Κούτρα, Απόστολο Ρίζο, Ζαχαρία Καρούνη, Εβελίνα Αγγέλου, Πέτρο Μάλαμα και τους ηθοποιούς Νένα Μεντή, Σταύρο Μερμήγκη και Αλέξανδρο Τσώτση) θα ζωντανέψουν το ρεπερτόριο και την εικόνα της Ξακουστής Τετράδας στην προβλήτα του Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς, σε μια παράσταση για την οποία συνέπραξαν το Δημοτικό Θέατρο Πειραιά και το Φεστιβάλ Αθηνών.

«Νιώθω μια συγκίνηση. Νιώθω πως πάντα στα δύσκολα θα επιστρέφουμε στα παλιά καλά και θα γυρνάμε στη ρίζα μας» συμπληρώνει ο Στέλιος Βαμβακάρης, που πρόλαβε και έπαιξε με τον πατέρα του – αν και διέγραψε και τη δική του αυτόνομη πορεία στο λαϊκό τραγούδι ως συνθέτης, τραγουδιστής και πειραματιστής (ας μη μας διαφεύγει πως για πολλά χρόνια ο Στέλιος συνέπραξε με μπλουζίστες όπως ο Λουϊζιάνα Ρεντ). Η εν λόγω παράσταση (για την οποία είχαμε ρεκόρ δημοσιευμάτων στον Τύπο) έχει τη δική της βαρύτητα, ακριβώς 80 χρόνια από την πρώτη πενιά της Ξακουστής Τετράδας. Σε ένα Φεστιβάλ Αθηνών που φέτος μοιάζει αμήχανο – αν και διατηρεί την όποια εξωστρέφειά του – είναι τολμηρό να φιλοξενείται κάτι που έχει να κάνει με τον πλούτο του ρεμπέτικου. Οσο κι αν ξαφνιάζει πως οι περισσότεροι τραγουδιστές (πλην Στέλιου Βαμβακάρη, Εβελίνας Αγγέλου ή Ζαχαρία Καρούνη) ζουν και λειτουργούν σε άλλες «όχθες» της μουσικής. Οσο κι αν η επιμελήτρια και εμπνεύστρια των παραστάσεων, η στιχουργός Λίνα Νικολακοπούλου, μας έχει συνηθίσει να υπηρετεί ένα άλλο μουσικό είδος (και παρά την κοινή της καταγωγή με τον Γιώργο Μπάτη – από τα Μέθανα).

ΚΟΛΥΜβΗΘΡΑ ΤΟΥ ΣΙΛΩΑΜ. Το βέβαιο είναι πως το ρεμπέτικο σήμερα είναι πυλώνας ή και κολυμπήθρα του Σιλωάμ για τη ρευστή εποχή μας. Νεότεροι επαναβαπτίζονται στον εδώ πλούτο του, νεότεροι «πειράζουν» ή επανεκτελούν ή ξεθάβουν χαμένα ρεπερτόρια τέσσερις δεκαετίες μετά την αναβίωση από τη ρεμπέτικη κομπανία και ακόμη περισσότερα χρόνια μετά την πρώτη αναβίωση που συντελέστηκε όταν ο Τσιτσάνης, ο Χιώτης, ο Μπιθικώτσης επανεκτέλεσαν ρεμπέτικα στις αρχές του ’60. Παράλληλα με αυτό σήμερα έχουμε ζήσει και την πιο φτηνή αναπαράσταση του εν λόγω είδους και παρά το γεγονός πως γύρω μας ζουν άνθρωποι που συνέβαλαν με την ψυχή τους στη μελέτη ή αναβίωση του ρεμπέτικου (Κώστας Χατζηδουλής, Σπύρος Παπαϊωάννου, Γιώργος Κοντογιάννης κ.ά.). «Μπορεί να ξαναγεννηθεί κάτι σαν το ρεμπέτικο από νεότερους. Ποτέ δεν ξέρεις με τους ανθρώπους» σημειώνει ο Στέλιος Βαμβακάρης. Ώς τότε ας ακούσουμε τις πενιές της παράστασης σε έναν χώρο με υψηλό συμβολισμό.