Τιενανμέν – 25 χρόνια μετά: Το παρασκήνιο μιας σφαγής

^«Φθάσαμε πολύ αργά. Δικαίως μας κατακρίνετε. Το μόνο που θα σας πω είναι ότι τα σώματά σας έχουν γίνει πολύ αδύναμα. Η κατάσταση αυτή πρέπει να σταματήσει». Με αυτά τα λόγια είχε παρακαλέσει ο κινέζος ηγέτης Ζάο Ζιγιάνγκ τους διαδηλωτές να σταματήσουν την απεργία πείνας, κατά την ιστορική εμφάνισή του στην Πλατεία Τιενανμέν, πριν από 25 χρόνια, στις 19 Μαΐου του 1989. Ο γενικός γραμματέας του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κίνας ήξερε εκείνη την ημέρα ότι η πολιτική του καριέρα είχε πια τελειώσει.

Ο Ζάο Ζιγιάνγκ ήταν στα μάτια πολλών φοιτητών ένας ηγέτης που επέλεξε να παραιτηθεί από την εξουσία, αρνούμενος να πάρει μέρος σε μια μαζική αιματοχυσία. Ωστόσο, ακόμη και οι μεγαλύτεροι θαυμαστές του αναγνωρίζουν ότι κάποιες κινήσεις του Ζάο έπαιξαν κεντρικό ρόλο σε μια σειρά επεισοδίων που κατέληξαν στην τραγωδία της 4ης Ιουνίου.

Αλλωστε, δεν είναι τυχαίο ότι μία ημέρα ύστερα από την ομιλία του στην Πλατεία Τιενανμέν, όπου ο ίδιος είχε επιδιώξει να παρασύρει τους διαδηλωτές σε έναν διάλογο, υποσχόμενος αντίστοιχες δεσμεύσεις από την κυβέρνηση, ο πρωθυπουργός της χώρας Λι Πενγκ υπέγραψε τη διαταγή της επιβολής στρατιωτικού νόμου στο Πεκίνο. Χρειάστηκαν μόνο δύο εβδομάδες μέχρι να λάβει ο στρατός την άδεια να πυροβολήσει. Ο ακριβής αριθμός των εκατοντάδων πολιτών που έχασαν τη ζωή τους στις 4 Ιουνίου παραμένει άγνωστος.

«Ο Ζάο ήταν ένας φωτισμένος πολιτικός, ωστόσο δεν είχε πείρα» δήλωσε πρώην στέλεχος του Κομμουνιστικού Κόμματος, ο Γου Γουέι, εξηγώντας ότι ο ηγέτης ήταν απροετοίμαστος, καθώς δεν είχε σκεφτεί τι θα γινόταν όταν θα του γύριζε την πλάτη ο βετεράνος του Κομμουνιστικού Κόμματος, Ντενγκ Σιαοπίνγκ. Γιατί τελικά ο Ζάο προδόθηκε από το πρόσωπο στο οποίο βασιζόταν καθ’ όλη τη διάρκεια της αναμορφωτικής του πολιτικής. Παραγκωνίστηκε ως εχθρός του Κομμουνιστικού Κόμματος και το «φταίξιμο» ήταν όλο δικό του.

Η διένεξη ανάμεσα στους δύο πολιτικούς ηγέτες είχε σημείο εκκίνησης τη 15η Απριλίου του 1989: την ημέρα που ξεψύχησε ο πρώην ηγέτης του Κομμουνιστικού Κόμματος, Χου Γαομπάνγκ, πυροδοτώντας φοιτητικές διαδηλώσεις με δημοκρατικά αιτήματα σε δεκάδες πόλεις της χώρας. Ο Ζάο επιθυμούσε να καθησυχάσει τους διαμαρτυρομένους με τον διάλογο, με υποσχέσεις για αλλαγή και με τη σταδιακή επίλυση των προβλημάτων. Ο Ντενγκ, από την άλλη, «ανησυχούσε ότι αν το φοιτητικό κίνημα παρέμενε δυνατό, ο ίδιος θα έχανε την εξουσία του, όπως συνέβη και κατά την Πολιτισμική Επανάσταση» εξηγεί ο Γαν Τζιάκι, πρώην πολιτικός σύμβουλος του Ζάο.

Ο Ντενγκ είχε εκφράσει ανοιχτά την ένστασή του προς τις διαδηλώσεις, καταγγέλλοντάς τες ως «αντικομματική αναταραχή» στη «Λαϊκή Ημερησία» στις 23 Απριλίου. Ο Ζάο έκανε το λάθος να επιχειρήσει σε αρκετές ομιλίες του ακύρωση της δήλωσης που είχε δημοσιεύσει η κινεζική εφημερίδα, εξοργίζοντας, όπως περιγράφει ο ίδιος στο βιβλίο με τα απομνημονεύματά του, τον Ντενγκ. Το δεύτερο «τραγικό λάθος» του κινέζου ηγέτη σημειώθηκε κατά την επίσκεψη του σοβιετικού ομολόγου του, Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, στο Πεκίνο για μια σύνοδο κορυφής που θα σηματοδοτούσε το τέλος δεκαετιών εχθρότητας ανάμεσα στους δύο αντίπαλους σοσιαλιστές.

Κατά τη συνάντηση των δύο πολιτικών, στις 16 Μαΐου, ο Ζάο παρουσίασε τον Ντενγκ ως αρχιτέκτονα της επαναπροσέγγισης των δύο κρατών, παρότι δεν ήταν αυτός ο επίσημος αρχηγός του ΚΚΚ. Ο Ντενγκ δεν διέκρινε στην κίνηση του Ζάο μια πρόθεση «να προστατεύσει το κύρος του προκατόχου του», αλλά, αντίθετα, μια προσβλητική προσπάθεια να αποκαλύψει στον κόσμο τα εσωτερικά ρήγματα της κινεζικής κυβέρνησης, εξαναγκάζοντας τον ίδιο να λάβει την ευθύνη της πολιτικής κρίσης.

Την επόμενη ημέρα η πολιτική τους συνεργασία θα έφθανε στο τέλος της. Σε συνάντηση ανώτατων κυβερνητικών στελεχών, ο Ντενγκ πρότεινε την επιβολή στρατιωτικού νόμου, που ζητούσε εξαρχής ο πρωθυπουργός Λι Πενγκ. Ο Ζάο απάντησε με την υποβολή της παραίτησής του, την οποία όμως απέσυρε έπειτα από παρότρυνση του στρατιωτικού διοικητή Γιανγκ Σονγκούν.

Το ίδιο βράδυ δήλωσε στο Πολίτμπιρο ότι δεν θα προήδρευε σε συνεδρίαση κατά την οποία θα ανακοινωνόταν ο στρατιωτικός νόμος στο επιτελείο στελεχών του Πεκίνου, εξηγώντας, όπως θυμάται ο ίδιος, ότι «η αποστολή μου στην Ιστορία έχει ήδη τελειώσει». Τα υπόλοιπα τα καταγράφει η ίδια η Ιστορία.