Η μοναξιά σκότωσε τον ερημίτη

Εζησε για δεκαετίες ολομόναχος, σε ένα διαμέρισμα στο Μόναχο, με μοναδική παρέα 1.280 έργα τέχνης – πίνακες, γκραβούρες και σκίτσα επιφανών καλλιτεχνών όπως ο Μαρκ Σαγκάλ, ο Τουλούζ-Λοτρέκ και ο Πικάσο, κάποια άγνωστα, άλλα χαμένα από δεκαετίες – που του είχε κληροδοτήσει ο πατέρας του. Ηταν «η αγάπη της ζωής του» – τους μιλούσε μάλιστα συχνά, παρότι οι περισσότεροι ήταν τυλιγμένοι σε ρολό. «Ηθελα μόνο να ζήσω με τους πίνακές μου, ειρηνικά και ήρεμα» δήλωσε, απελπισμένος, τον περασμένο Ιανουάριο.

Είχαν περάσει σχεδόν δύο χρόνια αφότου η γερμανική αστυνομία εισέβαλε στο διαμέρισμά του και κατέσχεσε τον θησαυρό του, δύο μήνες αφότου το περιοδικό «Φόκους» αποκάλυψε την υπόθεση, μόλις μερικές ημέρες αφότου ο Κορνήλιος Γκούρλιτ συμφώνησε, με μισή καρδιά, να ελεγχθεί το παρελθόν των έργων «του» ώστε να διαπιστωθεί ποια από αυτά είχαν λεηλατηθεί, κλαπεί ή κατασχεθεί από τους Ναζί, από μουσεία και εβραίους πολίτες.

Τελικά, όταν ο Γκούρλιτ έκλεισε τα μάτια του, χθες, στο διαμέρισμά του στο Μόναχο, σε ηλικία 81 ετών, έπειτα από μια επέμβαση καρδιάς, είχε κοντά του κάποιους από τους μονάκριβους φίλους του, εκείνους για τους οποίους δεν υπήρχε καμία υποψία. Το μέλλον τους ωστόσο παραμένει άγνωστο. Εκπρόσωπος του ερημίτη είπε πως έχει συγγενείς εν ζωή, δεν θέλησε ωστόσο να τους ταυτοποιήσει. Ασαφές παρέμενε και το κατά πόσο ο Γκούρλιτ άφησε πίσω του κάποια διαθήκη∙ ή το αν η Δικαιοσύνη θα ορίσει κάποιον δικαστικό συμπαραστάτη, κάτι σύνηθες στη Γερμανία όταν υπάρχουν ανοιχτά θέματα σε σχέση με μια κληρονομιά. Οι γερμανικές Αρχές, πάντως, που επικρίθηκαν έντονα επειδή απέκρυψαν επί ενάμιση χρόνο την υπόθεση, δέχονται τώρα εντεινόμενα πυρά πως καθυστερούν να επιστρέψουν τα έργα που κρατούν ακόμα στους νόμιμους κληρονόμους τους. Λίγες επιστροφές έχουν εγκριθεί – ανάμεσά τους και εκείνη της «Καθιστής γυναίκας» του Ανρί Ματίς. Ανήκε, όπως διαπιστώθηκε, στον γαλλοεβραίο συλλέκτη Πολ Ρόζενμπεργκ, τον παππού της γαλλίδας δημοσιογράφου και πρώην συζύγου του Ντομινίκ Στρος-Καν, Αν Σενκλέρ. Και είχε περάσει από τη συλλογή του Χέρμαν Γκέρινγκ, του επικεφαλής της ναζιστικής Λούφτβαφε, πριν καταλήξει στο διαμέρισμα του Γκούρλιτ.  

Πατέρας του Κορνήλιου Γκούρλιτ ήταν ο Χίντελμπραντ Γκούρλιτ, ένας εβραϊκής καταγωγής κριτικός και έμπορος τέχνης που αγωνίστηκε για τη μοντέρνα τέχνη και προώθησε την τέχνη συνολικά, μετά το 1932 όμως συνεργάστηκε με τους Ναζί, πωλώντας κομμάτια της «εκφυλισμένης» κατ’ αυτούς τέχνης στο εξωτερικό. Οπως φαίνεται, κάποια από αυτά τα κράτησε για τον εαυτό του. Για τον γιο του ωστόσο ήταν και παρέμεινε ήρωας, ο μόνος λόγος που συνεργάστηκε με τους Ναζί, επέμεινε, ήταν για να σώσει τους πίνακες από την πυρά. Ο ίδιος ο Κορνήλιος Γκούρλιτ έζησε μια πολύ μοναχική ζωή. Και ποτέ δεν αμφισβήτησε την προέλευση του θησαυρού που κληρονόμησε. Ζούσε πρώτα με τους γονείς του, μετά με την αδελφή του, κατόπιν με τη μητέρα του, από το 1968, οπότε αυτή πέθανε, μόνος. Επιβίωνε πουλώντας, όποτε το είχε απόλυτη ανάγκη, κάποιον πίνακα. Σπάνια έβγαινε από το σπίτι του, τηλεόραση είχε να ανοίξει από το 1963. Και μπήκε εντελώς τυχαία στο στόχαστρο των Αρχών, στις 22 Σεπτεμβρίου του 2010, όταν βρέθηκαν πάνω του 9.000 ευρώ σε μετρητά, σε τελωνειακό έλεγχο σε τρένο στα ελβετικά σύνορα. Η επιδρομή στο διαμέρισμά του έγινε τον Φεβρουάριο του 2012. Οταν πια αποκαλύφθηκε η υπόθεση, ο Γκούρλιτ συγκέντρωσε πάνω του τους παγκόσμιους προβολείς. Δεν καταλάβαινε όμως γιατί ενδιαφερόταν ο κόσμος για αυτό που θεωρούσε «προσωπική ιδιοκτησία του». Και ήταν πολύ απογοητευμένος με τον εαυτό του που δεν κατάφερε να την προστατεύσει καλύτερα.

Είχε σοβαρό πρόβλημα με την καρδιά του και βεβαρημένη υγεία. Επειτα από μια περίπλοκη επέμβαση αποφάσισε να επιστρέψει στο σπίτι του, υπό τη φροντίδα του γιατρού του και μιας νοσοκόμας. Εκεί πέρασε τις τελευταίες του ημέρες. Σχολιάζοντας τον θάνατό του, η γερμανίδα υπουργός Πολιτισμού, Μόνικα Γκρέτερς, δήλωσε πως η απόφαση που έλαβε τελικά να συνεργαστεί με τις Αρχές αξίζει «την αναγνώριση και τον σεβασμό».

Η «συλλογή» των Ναζί
Σύμφωνα με τις γερμανικές Αρχές, τουλάχιστον 458 από τα έργα που βρέθηκαν στην κατοχή του Γκούρλιτ ενδέχεται να κλάπηκαν από τους ιδιοκτήτες τους από τους Ναζί.