Η σκοτεινή πλευρά της Ιστορίας

Το ξύλινο κουτί ανοίγει και βλέπει κανείς δεκάδες νεκρά πουλιά, ταριχευμένα και τοποθετημένα σε σειρές. Είναι μέρος της συλλογής αντικειμένων που έκλεψαν οι Ναζί από Εβραίους και άλλα θύματά τους, τα οποία το Μουσείο Φυσικών Επιστημών του Ζάλτσμπουργκ προτείνει να επιστραφούν στους ιδιοκτήτες τους. Επίσης, οι υπεύθυνοι στοχεύουν να ρίξουν φως στο σκοτεινό παρελθόν αυτού του μουσείου, επικεφαλής του οποίου μέχρι τη δεκαετία του ’70 ήταν ένα πρώην στέλεχος των Ες Ες που προσπάθησε να νομιμοποιήσει επιστημονικά το Τρίτο Ράιχ.

Η περίπτωση του Ζάλτσμπουργκ είναι ιδιαίτερη διότι πρόκειται για το πρώτο επιστημονικό ίδρυμα που προβαίνει σε επιστροφή αντικειμένων ανάλογη με αυτές που γίνονται στον κόσμο της τέχνης, όπως προβλέπει νόμος που ψηφίστηκε το 2009. Ομως αυτή η άσκηση στην ιστορική εξιλέωση δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό στην Αυστρία. Σχεδόν 70 χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι προσπάθειες να υπάρξει συμφιλίωση με το παρελθόν αποκτούν νέα δυναμική. Οι επιστροφές κλεμμένων έργων τέχνης, η απόσυρση πρώην ναζιστών και η εκ νέου ανάγνωση του παρελθόντος, δημιουργούν μια νέα ατμόσφαιρα. Οι νέες γενιές των Αυστριακών φαίνονται διατεθειμένες να εξερευνήσουν τις γωνιές του παρελθόντος που οι γονείς τους δεν ήταν σε θέση ή δεν επιθυμούσαν να εξετάσουν.  

Ηταν το 1995 όταν ο ιστορικός Γκερτ Κερσμπάουμερ άρχισε να ενδιαφέρεται για το παρελθόν του Εντουαρντ Πάουλ Τρατζ, του πρώην αξιωματούχου των Ες Ες που διετέλεσε διευθυντής του Haus der Natur έως το 1973. Στο μουσείο τού έκλεισαν τις πόρτες. Ο Κερσμπάουμερ βυθίστηκε στα αρχεία της Βιέννης και του Βερολίνου μελετώντας την ιστορία του μουσείου, το οποίο μετά το 1939 έγινε ένας από τους πυλώνες του Ανενέρμπε, του ερευνητικού ινστιτούτου στο οποίο βασίστηκε ο αρχηγός των Ες Ες Χάινριχ Χίμλερ προσπαθώντας να δώσει ένα ψευδοεπιστημονικό λούστρο στην εγκληματική ιδεολογία για την ανωτερότητα της αρείας φυλής.  

Με την έλευση των Ναζί ο Τρατζ, ένας ορνιθολόγος από το Ζάλτσμπουργκ, που είχε δημιουργήσει το μουσείο τη δεκαετία του ’20, ξεκίνησε μια εκστρατεία συνεχών κατασχέσεων ταξιδεύοντας σε όλο τον κόσμο και κλέβοντας ό,τι μπορούσε: πουλιά, βίσονες, γαζέλες, θαλάσσιους ίππους, επιστημονικά λεξικά. Εξέθετε τα κλοπιμαία στο μουσείο, στις ίδιες αίθουσες στις οποίες οι επισκέπτες έβλεπαν καλούπια από κρανία, μεταξύ των οποίων και Εβραίων, θέλοντας να δείξει ότι επρόκειτο για κατώτερη φυλή. «Κάνετε εξαιρετική δουλειά» έγραψε ο Χίμλερ στο βιβλίο επισκεπτών του μουσείου.

Μετά τον πόλεμο οι Αμερικανοί φυλάκισαν τον Τρατζ κοντά στο Ζάλτσμπουργκ, απ’ όπου απελευθερώθηκε για να επιστρέψει στη διεύθυνση του μουσείου το 1949, χωρίς ποτέ να αποστασιοποιηθεί δημοσίως από το παρελθόν του. «Οι Ναζί επέστρεψαν στο Ζάλτσμπουργκ για να αναλάβουν τους θεσμούς και συνέχισαν να ζουν ανάμεσά μας», παρατηρεί ο Κερσμπάουμερ, υπενθυμίζοντας, για παράδειγμα, ότι ο αρχηγός της αστυνομίας του Ζάλτσμπουργκ έως τη δεκαετία του ’90 υπήρξε εξέχον μέλος των Ες Ες. «Οταν ήταν μεθυσμένος έκανε έως το τέλος τον χιτλερικό χαιρετισμό» θυμάται. Οι έρευνες του Κερσμπάουμερ αγνοήθηκαν. Ομως η άφιξη ενός νέου διευθυντή και η αύξηση των περιπτώσεων επιστροφής κλεμμένων έργων τέχνης στην Αυστρία δημιούργησαν καινούργιες συνθήκες που επέτρεψαν να ριχτεί φως στο σκοτεινό παρελθόν.

Ο 101 ετών Μάρκο Φάινγκολντ είναι ο μοναδικός εβραίος επιζών από εκείνους που επέστρεψαν στο Ζάλτσμπουργκ το 1945 από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Είχε φυλακιστεί στο Αουσβιτς, στο Νταχάου και στο Μπούχενβαλντ. Κατηγορεί την Αυστρία ότι επί δεκαετίες έκλεισε τα μάτια στο παρελθόν αλλά ταυτόχρονα πιστεύει ότι έστω και καθυστερημένα σημειώνεται αλλαγή. «Η πρώτη γενιά μετά τον πόλεμο είχε εργαστεί για το Τρίτο Ράιχ. Τα παιδιά τους μεγάλωσαν με μια ζαχαρωμένη εκδοχή των όσων έκαναν οι γονείς τους. Είναι η τρίτη γενιά που πλέον ερευνά την Ιστορία», λέει, χωρίς να αποφύγει να σχολιάσει ότι η Ακροδεξιά στην Αυστρία αναμένεται να συγκεντρώσει υψηλά ποσοστά στις επερχόμενες ευρωεκλογές.

Σήμερα μία έκθεση εξηγεί με λεπτομέρειες την ιστορία του μουσείου στους επισκέπτες που πάνε για να δουν τα 900.000 εκθέματα. Ομως ο επισκέπτης δεν έχει πρόσβαση στα πίσω δωμάτια όπου βρίσκονται τα κομμάτια που περιμένουν να επιστραφούν στους ιδιοκτήτες τους. Η κίνηση αυτή του μουσείου συμπίπτει με τον εντοπισμό στο Μόναχο εκατοντάδων έργων τέχνης που είχαν κλαπεί από τους Ναζί και τους κρατούσε ένα 80χρονος στο σπίτι του. Είναι η κορυφή του παγόβουνου που δείχνει ότι οι πληγές του πολέμου απέχουν πολύ από το να επουλωθούν.

Η Φιλαρμονική της Βιέννης είναι ο τελευταίος θεσμός που αντιμετωπίζει το κύμα της ιστορικής αναθεώρησης. «Πρόκειται για μια μεγάλη ιστορία που έχει δρόμο ακόμα», σχολιάζει η Χάνα Λέσινγκ, επικεφαλής του κρατικού ιδρύματος για τα θύματα του εθνικοσοσιαλισμού, όπου υπάρχουν ακόμα 6.400 εκκρεμείς υποθέσεις.

Τη Δευτέρα: Σουηδία