Κρητική μουσική δεν είναι μόνο η λύρα

ρε ίντα λαβύρινθος είν’ ετούτος»; Ο Γιάννης Ξυλούρης (Ψαρογιάννης), θρύλος της κρητικής μουσικής, κορυφαίος λαγουτιέρης και αδελφός των Νίκου Ξυλούρη και Ψαραντώνη, έχει παίξει παντού σε πάνω από πενήντα χρόνια καριέρας. Κι όμως το Σάββατο το πρωί, στα καμαρίνια του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, έμοιαζε χαμένος – αλλά και συγκινημένος.

Οσως μόνο το 55 ετών λαούτο του, κατασκευής Φραγκιαδάκη, αυτό με το οποίο συνόδευε τον αξέχαστο Νίκο Ξυλούρη για χρόνια, ήταν η πυξίδα του στις πυρετώδεις πρόβες για τη μεγάλη συναυλία που έγινε την ίδια ημέρα στο Μέγαρο Μουσικής και συγκέντρωσε τον αφρό της κρητικής μουσικής – σε επιμέλεια Λάμπρου Λιάβα.

Το σαββατιάτικο μουσικό πανόραμα δεν κάλυψε μόνο γεωγραφικά τον πλούτο του νησιού στα μουσικά δρώμενα, αλλά ανακάτεψε παλιά και νέα γενιά των οργάνων και των ρυθμών και πάνω από όλα υπήρξε η πιο φωτεινή σύνοψη δύο πραγμάτων: Τώρα που η έρευνα βαθαίνει, αποκαθίστανται οι διαφορετικές ποικιλίες και τα ηχοχρώματα της Κρήτης και «σπάει» μια κάποια εικόνα ομοιογένειας που είχε επιβληθεί τα τελευταία χρόνια.

Η ΝΕΟΛΑΙΑ. Το δεύτερο που φάνηκε για μία ακόμη φορά είναι πως ένα μεγάλο κύμα νεολαίας σήμερα πιάνει τα κρητικά μουσικά όργανα. Κι εδώ απαιτείται μια σημείωση παραπάνω, αφού Κρήτη δεν είναι μόνο η λύρα (και ιδίως αυτό το λεγόμενο «σκυλοκρητικό», που πάντως έχει το ενδιαφέρον του) αλλά και το βιολί (αναφορά για τους νεότερους ο μεγάλος Στράτος Καλογερίδης πάντα και σήμερα ο μεγάλος Βαγγέλης Βαρδάκης), το μπουλγκαρί (εδώ το μεγάλο όνομα υπήρξε ο Στέλιος Φουσταλιέρης), τα πνευστά (όπως η ασκομαντούρα που αναβίωσε στις ημέρες μας ο μεγάλος νέος λυράρης Αλέξανδρος Παπαδάκης από τον Αγιο Βασίλειο Ρεθύμνου), το μαντολίνο και βέβαια το λαούτο.

Αυτό το τελευταίο, όταν το πρωτοείδε στα εννιά του χρόνια ο Γιάννης Ξυλούρης, δεν το ‘φτανε. Σήμερα, στα 72 του, μπορεί να καυχιέται πως το επαναπροσδιόρισε σολιστικά παίζοντας για χρόνια πλάι στον αδελφό του Νίκο Ξυλούρη από το πιο μικρό χωριό της Κρήτης μέχρι το Σαν Ρέμο και στο 80% της κρητικής δισκογραφίας (αλλά και με Γιάννη Μαρκόπουλο και άλλους).

«Την εποχή που ξεκινήσαμε, το ’50-’60, ήταν δύσκολο να επιβιώσεις. Είχε κυριαρχήσει η ευρωπαϊκή κουλτούρα, παίζαμε τάνγκο, βαλσάκια, τσα τσα. Σιγά σιγά βάλαμε τα κρητικά. Μετά το ’65-’66 κυριάρχησε το κρητικό. Στον Νίκο οφείλουμε πολλά και βέβαια στους δασκάλους Κώστα Μουντάκη και Θανάση Σκορδαλό. Εμαθα να συνοδεύω με το λαούτο γιατί έπαιζαν αυτοί σωστά τη λύρα. Δεν υπάρχει μυστικό για το καλό παίξιμο. Μόνο να έχεις τα μπάσα του εκεί που χρειάζεται, όχι εκεί που με βολεύουν τα μπάσα ή εκεί που σε βολεύουν τα δάχτυλα» σημείωσε στα «ΝΕΑ» ο Γιάννης Ξυλούρης και έπιασε τη «γιαγιά λαούτα» του για να προβάρει με την κόρη του Ελευθερία. «Για τον Νίκο, εκείνο το μουσικό κίνημα που ήταν μια επιστροφή στις ρίζες ήταν πολύ σημαντικό. Ακόμη και σήμερα οι επισκέπτες στο σπίτι έρχονται και βγάζουν τα παπούτσια για να μπουν και να δουν τον χώρο όπου έζησε και λειτούργησε ο αδελφός μου».

Ενας ένας οι μουσικοί κατέφταναν στο Μέγαρο, πολλοί άρτι αφιχθέντες από την Κρήτη. Οι γενιές συνέπρατταν, τα λέγανε, δανείζονταν στοιχεία για μερικές ώρες από μια μουσική που έτσι κι αλλιώς είναι πολύ ζωντανή και δείχνει να εξελίσσεται σήμερα στο πεδίο της έρευνας και της βιωματικής εμπειρίας. Αυτά τα τελευταία φαίνονται να συνδυάζονται από μια νεότερη γενιά και μεγάλους λυράρηδες, όπως ο Δημήτρης Σγουρός που επίσης έδωσε το «παρών» στο Μέγαρο.

Κι αυτό αφού ο 46χρονος λυράρης και ερευνητής ήταν αυτός που ασχολήθηκε για καιρό με το αρχείο του Παύλου Βλαστού, που από το 1860-1910 κατέγραφε τον πλούτο της Κρήτης και που σήμερα διασώζεται στο Ιστορικό Αρχείο Χανίων. «Βρήκα από τις καταγραφές αυτές και από τη βυζαντινή σημειογραφία πολλά εμβατήρια,  θεατρικά έργα και ξεδιάλεξα μερικά παραδοσιακά κρητικά, που μάλιστα τα δισκογραφήσαμε το 2011» μας είπε ο Δημήτρης Σγουρός, που πάντως εκτός από την έρευνα είναι πάντα μάχιμος λυράρης σε γλέντια, πανηγύρια, δισκογραφία.

«ΕΓΙΝΕ ΜΟΔΑ». Με καταγωγή από τα Κριτσά Λασιθίου, πρωτομελοποίησε μαντινάδες της γιαγιάς του Σοφίας στα δώδεκά του και από τότε καταδύθηκε στον θαυμαστό κόσμο της μουσικής λόγω και των πολλών ερεθισμάτων που είχε. «Πιο πολύ οι παρέες ήταν το σχολείο μου. Τα επόμενα χρόνια που ήμουν φοιτητής, στα μέσα του 1980, οι λύρες δεν ήταν ακόμη κυρίαρχες, αυτό άλλαξε μετά το 1990. Τώρα έχει γίνει πάλι μόδα, αλλά αυτό δεν είναι καλό αφού ό,τι γίνεται μόδα εμπορικοποιείται. Δεν είναι τυχαίο ότι έχει επικρατήσει σήμερα ένα πιο εμπορικό κρητικό, που αποτυπώνει την εποχή μας, το ήθος της, την υπερβολή της ζωής, την υπερκατανάλωση και το τονισμένο υπερεγώ που φαίνεται και στον χορό και στο τραγούδι ή στο μαύρο πουκάμισο. Εχουμε βέβαια σήμερα πολλούς καλούς νέους λυράρηδες που ψάχνονται και ακούνε και το ένα και το άλλο. Μην ξεχνάμε πως υπάρχουν δεκάδες τοπικά ηχοχρώματα και ακόμη και σε γειτονικά χωριά ακούς διαφορετικά πράγματα».

Ο Σγουρός, λυράρης που ανδρώθηκε στην Ανατολική Κρήτη (Ηράκλειο και Λασίθι και λίγο στο Ρέθυμνο) σκιαγραφεί και τους μετασχηματισμούς της κρητικής ορχήστρας:  

«Το ’60 η ορχήστρα ήταν το λαούτο με τη λύρα ή βιολί με το λαούτο. Αμα γινόταν παρέα και υπήρχε νταούλι σε Λασίθι ή Σητεία, είχαμε λύρα και νταούλι απλά. Μετά καθιερώθηκε η λύρα και ένα ή δύο λαούτα. Τώρα έχουμε μαντολίνο, λύρα, λαούτο, κιθάρα, κρουστά, ενώ τελευταία έχουν μπει και πνευστά» μας είπε.