«Στην Ιταλία η λέξη κομμουνιστής δεν φόβισε ποτέ κανέναν»

Το ερώτημα δεν τίθεται με σαφή τρόπο στο ντοκιμαντέρ του Βάλτερ Βελτρόνι. Ωστόσο αιωρείται: πώς είναι δυνατόν ένας στους τρεις Ιταλούς να ψήφισαν το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα στις εκλογές του 1976, μόλις τρία χρόνια μετά το πραξικόπημα στη Χιλή και ενώ πάνω από την Ιταλία επλανάτο ο φόβος μιας θεσμικής εκτροπής λατινομερικανικού τύπου;

Μία απάντηση δίνει ο ίδιος ο Μπερλινγκουέρ, όταν σε μια πολιτική συγκέντρωση εξηγεί ότι θέλει να σεβαστεί την ιδιοκτησία και την ιδιωτική πρωτοβουλία χωρίς να διευρύνει τη σφαίρα της δημόσιας οικονομίας, που είναι ήδη «πολύ ανεπτυγμένη». Μία άλλη εξήγηση δίνει ο σπουδαίος μονόλογος του Τζόρτζιο Κάμπερ «Κάποιος ήταν κομμουνιστής». Αλλά και ο Τζοβανότι, ένας διάσημος τραγουδιστής της ραπ και γιος ενός φρουρού του Βατικανού. «Στην Ιταλία» λέει «η λέξη κομμουνιστής είναι ο Μπερλινγκουέρ. Και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο αυτή η λέξη δεν με φόβισε ποτέ».

Ο Ενρίκο Μπερλινγκουέρ αποδαιμονοποίησε το PCI επειδή επιδίωξε τη χειραφέτηση της ιταλικής Αριστεράς από τη Μόσχα, επειδή ο ιστορικός συμβιβασμός ήταν μια έντιμη συναινετική πρόταση προς τη Χριστιανική Δημοκρατία και όχι μια απειλή ρεβανσισμού. Ο ευρωκομμουνισμός ήταν η δική του πολύτιμη συμβολή στην ιστορία της ευρωπαϊκής Αριστεράς και η ρήξη του με τη Σοβιετική Ενωση απόλυτη, ειδικά μετά τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν. Στα μέσα της δεκαετίας του 1970 το ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα αριθμούσε 1,8 εκατομμύρια μέλη. Στις εκλογές του 1976 το ποσοστό που απέσπασε έφτασε το 34,4%.

Ηταν ένας θρίαμβος ολοκληρωτικά δικός του. Βουλευτής για πρώτη φορά είχε εκλεγεί το 1968. Μόλις έναν χρόνο αργότερα τέθηκε επικεφαλής αντιπροσωπείας του κόμματος που ταξίδεψε στη Μόσχα για τη διεθνή διάσκεψη των κομμουνιστικών κομμάτων. Στο τέλος της διάσκεψης αρνήθηκε να υπογράψει το κοινό ανακοινωθέν επειδή διαφώνησε με τη γραμμή που ήθελε να επιβάλει το ΚΚΣΕ. Για τον Μπερλινγκουέρ, εξάλλου, η σοβιετική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία το 1968 δεν ήταν τίποτε άλλο από την «τραγωδία της Πράγας». Και αυτός που υποχρεώθηκε να το ακούσει ήταν ο ηγέτης της Σοβιετικής Ενωσης Λεονίντ Μπρέζνιεφ αυτοπροσώπως.