Εθνική διακυβέρνηση και εξουσίες κοινοτικές

Γι’ αυτά τα σχήµατα του 1821 και των ετών που ακολούθησαν, γράφει αναλυτικά στο δεκασέλιδο επίµετρο ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος, αφού πρώτα σηµειώνει για τον Νίκο Θέµελη ότι «δεν ήταν µόνο ένας καλλιεργηµένος άνθρωπος αλλά και ένας ενήµερος συγγραφέας». Ας πάρουµε µια γεύση:

«Ας ξεκινήσουμε από κάποια επεισόδια που σημάδεψαν το πρώτο έτος του Αγώνα, τον εμφύλιο δηλαδή που δεν έγινε. Με πρωταγωνιστές από το ένα μέρος τους “αναποφάσιστους” (κοινοτικούς προκρίτους) και από το άλλο τους “ορμητικούς” Φιλικούς των προεπαναστατικών ζυμώσεων, τα δύο στρατόπεδα δεν έφθασαν να αντιπαρατεθούν φανερά γιατί η κληρονομημένη οθωμανική βία και η νέα πατριωτική συνθήκη το απαγόρευαν.

Ο πρώτος ακήρυχτος εμφύλιος πόλεμος άρχισε να υφαίνεται ανάμεσα στις δύο αναδυόμενες πολιτικές δυνάμεις που αναφέραμε, από τον Ιούνιο του 1821, με την άφιξη του Δημητρίου Υψηλάντη στην Πελοπόννησο ώς την άλωση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821), όταν οι πρωτοπόροι ηγέτες του Αγώνα είχαν κιόλας κατανεμηθεί σε δύο αντιμαχόμενες παρατάξεις. Στη μία ο Δημήτριος Υψηλάντης και ο μικρός κύκλος των συνεργατών του Φιλικών, η ομάδα δηλαδή των “ανυποχώρητων” υπερασπιστών της εθνικής και δημοκρατικής διάστασης της Ελληνικής Επανάστασης, και στην άλλη οι εξεγερμένοι επίσης, Πελοποννήσιοι πρόκριτοι, μέλη της Φιλικής Εταιρείας και αυτοί, μαζικά και ολοσχερώς προσελθόντες στην εξέγερση, πρώτοι χρηματοδότες των μικρών ακόμα αλλά υπαρκτών αναγκών του πολέμου και υπεύθυνοι μιας ασχεδίαστης μελλοντικής κρατικής θέσμισης. (…). Ωστόσο ο εμφύλιος εκείνος δεν έγινε. (…)

Στη Β’ Εθνοσυνέλευση του Αστρους, απ’ όπου ξεκινάει ο εµφύλιος πόλεµος το 1823, επαναλαµβάνεται σχεδόν το ίδιο σκηνικό, οι αντιπαραθέσεις δηλαδή των Πελοποννησίων προκρίτων µε τον Υψηλάντη, που τότε δεν έφθασε σε εµφύλια σύρραξη. Το κρίσιµο σηµείο της σύγκρουσης, λίγο πολύ, το ίδιο. Εθνική Διακυβέρνηση ή τοπικές κοινοτικές εξουσίες. Η πρώτη έπαιρνε τη µορφή του “Εκτελεστικού Σώµατος” και του “Συµβουλίου των Μινίστρων”, ενώ οι δεύτερες οχυρώνονταν πίσω από τις περιφερειακές Γερουσίες (Πελοποννήσου, Ανατ. Ελλάδος, Δυτ. Ελλάδος), που υποτίθεται ότι βρίσκονταν πλησιέστερα προς τον λαό και στις ανάγκες του Αγώνα. Μια διάσταση της κρίσης λύθηκε µε έναν περίεργο συµβιβασµό. Οι περιφερειακές Γερουσίες καταργήθηκαν, αλλά στο νέο Εκτελεστικό που προήλθε από τη συνέλευση του Αστρους αναδείχτηκαν τρεις ισχυροί Πελοποννήσιοι πρόκριτοι (Πετρόµπεης: πρόεδρος, Σωτ. Χαραλάµπης και Ανδρ. Ζαΐµης: µέλη), ένας Ιόνιος, ο Ανδρ. Μεταξάς, ενώ η πέµπτη θέση αφέθηκε κενή (…).

Αρχιγραμματέας και Μινίστρος των Εξωτερικών Υποθέσεων ορίστηκε ο Αλέξ. Μαυροκορδάτος (…). Μόνο που η λύση αυτή δεν έπαιρνε στα σοβαρά τον καινούργιο παίχτη που είχε προκύψει μέσα από τις συνθήκες του πολέμου, τους στρατιωτικούς δηλαδή, και τον πιο διακεκριμένο από αυτούς, τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη. (…) Μαζί με τον Κολοκοτρώνη στις αποφάσεις του Αστρους είχαν πληγεί και άλλοι ανερχόμενοι περιφερειακοί οπλαρχηγοί, που, μέσα από τη συμμετοχή τους στον πόλεμο και τη διακινδύνευση της ζωής τους, είχαν αναθαρρήσει έναντι των κοινοτικών αρχόντων και προσδοκούσαν να τους υποσκελίσουν στις νέες συνθήκες της ανεξαρτησίας. Κάτι που συντελέστηκε άλλωστε αμέσως μετά και αργότερα, όπως φαίνεται παραστατικά, όταν ρίχνουμε μια ματιά στο πολιτικό προσωπικό του 19ου αιώνα».