Ή επαναστάτες ή ραγιάδες

Η Επανάσταση του 1821 δεν είχε απασχολήσει τον Νίκο Θέμελη στα προηγούμενα βιβλία του. Η αγαπημένη του περίοδος ήταν το γύρισμα από τον 19ο στον 20ό αιώνα – ιδίως στην τριλογία του «Η αναζήτηση», «Η ανατροπή», «Η αναλαμπή» – ενώ του άρεσε επίσης να ψάχνει τα ίχνη των Ελλήνων εκτός συνόρων, στα Βαλκάνια, στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, έως και τα Καρπάθια (στο «Για μια συντροφιά ανάμεσά μας»).

Αλλά η Ελληνική Επανάσταση και μάλιστα στην καρδιά της, στην Πελοπόννησο, δεν τον είχε απασχολήσει συγγραφικά.

Ανθρωποι του περιβάλλοντός του λένε ότι πιθανόν να επηρεάστηκε δημιουργικά από τις εκπομπές του Σκάι, που έβλεπε ανελλιπώς, οι οποίες τον επανασύνδεσαν με παλαιότερα διαβάσματά του.

Μοιάζει όμως και απόλυτα συνεπές με τον εαυτό του: ο μετρ αυτός του ιστορικού μυθιστορήματος, που είχε επίσης μια συγκεκριμένη πολιτική ματιά στα πράγματα, που ήθελε να βλέπει την Ελλάδα να βαδίζει περισσότερο προς τη Δύση παρά προς την Ανατολή, που ήθελε να τη δει να γίνεται, με άλλα λόγια, σύγχρονο ευρωπαϊκό κράτος, δεν ήταν δυνατόν να μην ανατρέξει στα γενεσιουργά χρόνια της ελευθερίας αυτού του κράτους αλλά ταυτόχρονα και της κακοδαιμονίας του.

Μοιάζει λοιπόν με ενδιαφέροντα επίλογο στο έργο του αυτό το μικρό μυθιστόρημα. Στο πρώτο μέρος ένας εύπορος κτηματίας, ο Λάζαρος Χατζημιχαήλ, ζει στο Ναύπλιο τα μεγάλα γεγονότα της δεκαετίας του 1820. Στο δεύτερο, πάλι ένας Λάζαρος Χατζημιχαήλ, μακρινός απόγονος του πρώτου, ανώτερος δικαστικός που συνταξιοδοτείται, ζει την απογοήτευση της Ελλάδας του 2009, χαμένος μέσα στην πολυπλοκότητα της Ιστορίας και του παρόντος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι για το πρώτο, πιο εκτενές μέρος του βιβλίου, ο Νίκος Θέμελης δεν επιλέγει σε πρωταγωνιστικό ρόλο τον ένδοξο αγώνα αλλά τον ντροπιαστικό εμφύλιο του 1824. Οταν ο Κολοκοτρώνης φυλακίζεται, όταν τα αντιμαχόμενα στρατόπεδα μάχονται για την εξουσία για το ποιος θα διασπαθίσει πρώτος τα αγγλικά δάνεια, αλλάζουν κάθε τόσο κυβερνητική έδρα και είναι περίπου έτοιμοι να χάσουν τον μεγάλο πόλεμο, παραδίδοντας και πάλι τη χώρα στους Τούρκους.

Ο Λάζαρος Χατζημιχαήλ παρουσιάζεται ως ένας έντιμος, δίκαιος και αξιοσέβαστος άνθρωπος που όμως θα πληγεί και αυτός από το ρεύμα των γεγονότων, και μαζί του οι άνθρωποι που εξαρτώνται από εκείνον: το πολυπληθές προσωπικό με τις οικογένειές του που ζει στο κτήμα του, τα ορφανά που περιθάλπει, η χιώτισσα δασκάλα του μοναχογιού του, επιζήσασα της σφαγής της Χίου, και ένας γάλλος φίλος του, ο φιλέλληνας γιατρός Μισέλ ντε Κριγιόν, λόγιος που τον φέρνει σε επαφή με τις αξίες της Δύσης.

Και ενώ στην αρχή είχε βοηθήσει τον Μαυροκορδάτο στέλνοντάς του χρυσές λίρες και δέκα άλογα, αργότερα είπε ότι «δεν είχε ούτε μία να τους διαθέσει για να πληρώνονται κάποιοι Ελληνες προκειμένου να αφανίσουν άλλους Ελληνες, κάτι που μήτε οι Τούρκοι δεν είχαν κατορθώσει».

Στον πυρήνα της σκέψης αυτού του βιβλίου είναι το γεγονός ότι για πολλούς Ελληνες, σημασία έχει μόνο η εξουσία. Το «δοβλέτι», όπως χαρακτηριστικά ο Θέμελης βάζει τον Χατζημιχαήλ να λέει: «Αν και τασσόταν στο πλευρό της νόμιμης κυβέρνησης του Μαυροκορδάτου, δεν δίσταζε να της καταλογίζει και ευθύνες. “Και δεν μου λες πώς θα φτιάξετε με τέτοια μυαλά το έθνος;” “Με τους επαναστάτες και τους ραγιάδες. Μα τότε δεν θα υπάρχει Πύλη. Θα επικρατήσουνε οι επαναστάτες αλλά τους ραγιάδες θα τους πληρώνουμε για χρόνια αφού την εξουσία της ελεύθερης Ελλάδας θα τη βλέπουν πάντα σαν το δοβλέτι του Σουλτάνου. Σκέψου και θα καταλάβεις τι σημαίνει…».

Το σχήμα ολοκληρώνεται στο δεύτερο μέρος. Ο δικαστής Λάζαρος Χατζημιχαήλ του 2009, ανάλογο πνεύμα με αυτό του μακρινού προγόνου του, βλέπει τον ίδιο του τον αδελφό να γίνεται, όπως θα λέγαμε σήμερα, λαμόγιο: πρώτα φανατικός νεοδημοκράτης και μετά εξίσου φανατικός πασοκτζής, προκειμένου να κάνει δουλειές με το Δημόσιο. Ενώ και ο πατέρας του (διευθυντής σε εταιρεία λιπασμάτων), για ανάλογους λόγους, είχε φλερτάρει με τη χούντα: «Ακολουθούσε τα πιστεύω του  επιχειρηματία τον οποίο διακονούσε και που του επαναλάμβανε κατά καιρούς: “Αργύρη, εμείς πρέπει να είμαστε πάντοτε με το δοβλέτι, σημασία έχει πρωτίστως το ψωμί μας!”».

Ισως την απαισιόδοξη πλευρά της ματιάς του Θέμελη να την εκπροσωπεί περισσότερο ο γάλλος γιατρός του πρώτου μέρους που εγκαταλείπει τη χώρα απογοητευμένος (αν και με μερικά αρχαία στις βαλίτσες, όπως μαθαίνουμε αργότερα): «Οι Ελληνες εκτός από το να πεθαίνουν ηρωικά στα πεδία των μαχών, δεν ήταν ικανοί για τίποτα άλλο. Κι αυτή η φαγωμάρα. Τι δυστυχία! Πόσο δίκιο είχε ο Κοραής όταν μιλούσε για την απαιδευσία σαν την πιο μεγάλη κατάρα του έθνους». Και αργότερα, όταν μαθαίνει τη δολοφονία του Καποδίστρια: «Ο,τι ξεχωρίζει από τη μετριότητα των πολλών σας πρέπει αργά ή γρήγορα να πεθαίνει».

Ο Θέμελης το πίστευε αυτό, ότι στα δύσκολα οι άνθρωποι αυτής της χώρας δεν ομονοούν και τρώγονται, αντί να προσπαθούν να βρουν λύση στο πρόβλημά τους. Και ότι είναι κατά κάποιο τρόπο, ή επαναστάτες ή ραγιάδες. Η επιμελήτριά του τον είχε ακούσει τηλεφωνικά να της λέει, την εποχή που έγραφε το βιβλίο, ότι οι σύγχρονοι καιροί αρχίζουν και παίρνουν σχήματα του παρελθόντος.