Κομμάτια του αρχαίου παζλ της πόλης

Πότε και γιατί οι Αθηναίοι έθαβαν τους πεσόντες στον πόλεμο εκτός των τειχών, στην  περιοχή του Κεραμεικού; Γιατί ενώ ο μικρός ναός στην είσοδο της Ακρόπολης έχει αφιερωθεί στην Αθηνά είναι γνωστός ως της Απτέρου Νίκης; Και πού βρέθηκε ένα άγνωστο ώς σήμερα χορηγικό μνημείο στην καρδιά της Αθήνας;

Οι απαντήσεις κρύβονται μέσα στις σελίδες ενός ογκώδους τόμου, γεμάτου πρωτότυπες μελέτες και νέα ευρήματα που αφιέρωσαν 24 έγκριτοι επιστήμονες στον δάσκαλο και συνεργάτη τους, τον ομότιμο καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας και ανασκαφέα της αρχαίας Μεσσήνης Πέτρο Θέμελη, υπό τον τίτλο «Θεμέλιον» και σε επιμέλεια των Ελισάβετ Σιουμπάρα και Κυριάκου Ψαρουδάκη.

Ενα σκαλοπάτι που οδηγούσε στο υπόγειο ενός σπιτιού στην Πλάκα αποδείχθηκε μίτος της Αριάδνης για να αποκαλυφθεί ένα ολόκληρο χορηγικό μνημείο. Στα μόλις 50×23 εκ. η Ελισάβετ Σιουμπάρα κατάφερε να διαβάσει ό,τι είχε απομείνει από μια επιγραφή. Και με υπομονή κατάφερε να συμπληρώσει το παζλ και να διαπιστώσει ότι το σκαλοπάτι από πεντελικό μάρμαρο δεν ήταν παρά η επιγραφή που βρισκόταν στη βάση του μνημείου που είχε στήσει ο Δείνιππος του Σωστράτου από τον Δήμο Λαμπτρών για τη νίκη του σε μουσικούς αγώνες παίδων κατά τα Μεγάλα Διονύσια στα μέσα του 4ου αι. π.Χ.

Ο Δείνιππος μάλιστα ήταν από τόσο πλούσια οικογένεια, ώστε μπορεί ο ίδιος να ανέλαβε την τιμητικότερη και ακριβότερη λειτουργία, ενώ ο πατέρας του μοιραζόταν και τα έξοδα για τον εξοπλισμό και τη μισθοδοσία του πληρώματος μιας τριήρους.

Εντυπωσιακό όμως είναι και το σημείο όπου βρέθηκε η επιγραφή – η οποία ήταν χαραγμένη στη βάση πάνω στην οποία πατούσε ένας χάλκινος τρίποδας, μνημείο της νίκης. Στην οδό Τριπόδων, στον δρόμο που στην αρχαιότητα ήταν τοποθετημένα τα χορηγικά μνημεία και όπου σήμερα δεσπόζει το Μνημείο του Λυσικράτη.

Mόνο οι Αθηναίοι έθαβαν τους νεκρούς του πολέμου στην πόλη τους, όπως γράφει ο Θουκυδίδης; Και από πότε ίσχυε κάτι τέτοιο, δεδομένου ότι οι νεκροί του Μαραθώνα τάφηκαν στο πεδίο της μάχης; Η έρευνα της Σταυρούλας Οικονόμου για τις ταφές των πεσόντων στον Εξω Κεραμεικό – ή Δημόσιον Σήμα – δείχνει ότι πιθανός λόγος να ήταν η αιώνια κόντρα μεταξύ Αθηναίων και Σπαρτιατών. Μόνο που οι Σπαρτιάτες έφερναν στην πατρίδα για ταφή μόνο τον βασιλιά τους, σε αντίθεση με τη δημοκρατική Αθήνα που επέλεγε να κάνει ανάλογη διαδικασία και να τιμήσει όλους τους νεκρούς της, ειδικά μετά τη μεγάλη νίκη κατά των Περσών στον Μαραθώνα, το 490 π.Χ.

INFO
Ο τόμος προς τιμήν του Πέτρου Θέμελη «Θεμέλιον» παρουσιάζεται απόψε στις 19.00 στο Μουσείο Ακρόπολης από τους Χ. Ντούμα, Π. Βαλαβάνη, Ο. Παλαγγιά, Η. Αναγνωστάκη.

ΟΝΟΜΑ-ΓΡΙΦΟΣ
Η Αθηνά που έγινε Νίκη
Το θέμα του ονόματος του κομψού ναού (φωτογραφία) στον πύργο που υποδέχεται τον επισκέπτη στην Ακρόπολη απασχολεί τη μελέτη της Εύης Λεμπιδάκη. Σε εκείνη τη γωνιά του Ιερού Βράχου λατρευόταν από τα μυκηναϊκά χρόνια μια γυναικεία θεότητα, άγνωστο όμως αν ήταν η Αθηνά ως θεά των κορυφών ή η Νίκη με δαιμονική υπόσταση που αργότερα αφομοιώθηκε από την Αθηνά. Το ξόανο – ξύλινο άγαλμα – της Αθηνάς την απεικόνιζε όχι πια ετοιμοπόλεμη μετά την ανακαίνισή του στο τέλος του 5ου αι. π.Χ. Σιγά σιγά, δεδομένου ότι οι δύο θεότητες ήταν ταυτισμένες, επικρατεί ο ναός να αποκαλείται της Νίκης και δεδομένου ότι το ξόανο απεικόνιζε τη θεά με ρόδι στο χέρι και χωρίς φτερά – σύμφωνα με τον περιηγητή Ηλιόδωρο του 2ου αι. π.Χ. – τελικά κατέληξε ο ναός να αποκαλείται της Απτέρου Νίκης.