Μπούμερανγκ η «τσαρική» πυγμή

H μάχη για την Ουκρανία έρχεται από μακριά. Το τελευταίο ιστορικό κεφάλαιο άρχισε με τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991. Δεκαετίες αργότερα οι τεκτονικές πλάκες ίδρυσης της Ουκρανίας συνεχίζουν να συγκρούονται. Κατά την περίοδο αυτή στον μετασοβιετικό χώρο έγιναν πόλεμοι, ανακατατάξεις και πολύχρωμες επαναστάσεις στις οποίες σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό έχουμε γίνει μάρτυρες των τριβών μεταξύ Δύσης και Ρωσίας. Στη Βαλτική, στην Κεντρική Ασία, στην Υπερκαυκασία η Μόσχα έχει χάσει θέσεις τη μία μετά την άλλη. Οι νίκες της στην Αμπχαζία και τη Νότια Οσετία, για παράδειγμα, ήταν αμυντικές. Διατήρησε κάποια κομμάτια. Ομως το ερώτημα που θέτουν όλο και πιο συχνά οι αναλυτές είναι: γιατί η Ρωσία χάνει πάντα; Το ερώτημα είναι επίκαιρο και πάλι, γράφει η ισπανική εφημερίδα «Βανγκουάρντια», καθώς στον ορίζοντα διαφαίνεται άλλη μια ήττα που παραβιάζει την κόκκινη γραμμή που είχε θέσει η Μόσχα: αγγίζει τα σύνορα του ΝΑΤΟ με τις περιοχές υπό ρωσική επιρροή.

Ομως πέρα από τον γενικό σκοπό των αντιπάλων να επεκτείνουν την επιρροή τους, η δυτική πολιτική δεν έχει ούτε ποιότητα ούτε όραμα. Κάποιος θα μπορούσε να δει σε αυτήν πολλές επιπολαιότητες και ανευθυνότητες. Ομως, τότε, γιατί κερδίζει; Ισως δεν είναι η δυτική επιθετικότητα αλλά η ρωσική αδυναμία που θα μπορούσε να εξηγήσει την κατάσταση. Και το κλειδί αυτής της αδυναμίας βρίσκεται στο ίδιο το σύστημα της ρωσικής εξουσίας.

Η διατήρηση καλών σχέσεων με τις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες ήταν και παραμένει προτεραιότητα για τη Μόσχα. Δεν φαίνεται ωστόσο να προχωρεί. Με κάποιες οι σχέσεις δεν είναι εύκολες για ιστορικούς λόγους, όπως π.χ. με τις δημοκρατίες της Βαλτικής. Με άλλες κάποιος θα μπορούσε να επικαλεστεί πολιτιστικές διαφορές όπως με τις χώρες της Κεντρικής Ασίας. Ομως πώς μπορούν να εξηγηθούν τόσες παρεξηγήσεις και ενδοιασμοί με αδελφά – κράτη όπως η Λευκορωσία και η Ουκρανία;

Η ρωσική αυταρχική εξουσία, αν και είναι πολύ πιο ήπια από εκείνη των τσάρων ή της ΕΣΣΔ, δεν μπορεί να συμβάλει στην ανάπτυξη σχέσεων εμπιστοσύνης ακόμα και με τους γείτονες εκείνους με τους οποίους μοιράζεται ιστορία και πολιτισμό. Η περίπτωση της Ουκρανίας είναι χαρακτηριστική. Η μεγάλη πλειονότητα των Ουκρανών αισθάνεται κοντά στη Ρωσία λόγω κοινών χαρακτηριστικών, όμως η ρωσική εξουσία δεν αλληλεπιδρά με τις κοινωνίες αλλά με τις τοπικές ελίτ. Η Μόσχα δεν προσφέρει ένα ελκυστικό μοντέλο στους αδελφούς της. Το Κρεμλίνο δεν αναγνωρίζει την κοινωνική αυτονομία αλλά ούτε καν την κατανοεί. Χωρίς αυτήν όμως δεν υπάρχει κοινωνική δράση ή πιθανή πολιτική παρέμβαση σε μια σύγχρονη κοινωνία.

ΣΑΘΡΑ ΕΡΕΙΣΜΑΤΑ. Οι εταίροι της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι μια χούφτα μεγιστάνες. Το κόμμα τους, το Κόμμα των Περιφερειών του Γιανουκόβιτς είναι μια άψυχη τεχνητή κατασκευή εκ των άνω. Οι επιθυμίες και τα συμφέροντα της κοινωνίας δεν είναι εμφανή στο κόμμα. Αυτό εξηγεί γιατί η πλειοψηφία των Ουκρανών που ταυτίζεται με την Ανατολή για προφανείς λόγους κύλησε τόσο εύκολα προς μια εξέγερση που οδήγησε σε ανατροπή της κυβέρνησης. Επίσης, υπάρχει η διαφθορά των μεγιστάνων και ενός μεγάλου κομματιού της πολιτικής σκηνής. Πάνω εκεί οι υποστηρικτές της στροφής προς τη Δύση κερδίζουν, καθώς εκείνοι ανταποκρίνονται στα αιτήματα της κοινωνίας. Η προπαγάνδα αλλά και η πολιτική τους δράση είναι πολύ πιο δυναμικές και αποτελεσματικές. Και πουλάνε το «ευρωπαϊκό όνειρο».

Αραγε ποιο είναι το όνειρο που μπορεί να προωθήσει η Μόσχα; Οσο αρνείται να κατανοήσει την κοινωνική αυτονομία, το Κρεμλίνο θα είναι καταδικασμένο να χάνει. Και ίσως όχι μόνο στο εξωτερικό, καθώς όλο και αυξάνονται οι αντίστοιχες διεκδικήσεις στο εσωτερικό της Ρωσίας.