Ραδιοτηλεοπτικό αρχείο: Μια κιβωτός μνήμης βγαίνει από τον «πάγο»

Η κιβωτός της πολιτισμικής μας κληρονομιάς, το οπτικοακουστικό αρχείο – μουσείο του δημόσιου ραδιοτηλεοπτικού οργανισμού με ένα εκατομμύριο τεκμήρια, εισέρχεται σε νέα περίοδο εξωστρέφειας έπειτα από περίοδο περίπου οκτώ μηνών κατά την οποία είχε βρεθεί στον «πάγο» εξαιτίας του λουκέτου στην ΕΡΤ.
Αμεσα (και δωρεάν) προσβάσιμο στους χρήστες του Διαδικτύου – είναι όμως ένα μικρό ποσοστό του (έως 7%) διότι η τεκμηρίωση και ψηφιοποίηση άρχισε το 2007 και μόλις 15 άτομα, έως τον Ιούνιο 2013, απασχολούνταν σε αυτό το έργο. Η διάχυση της παρακαταθήκης αυτής στην κοινωνία άρχισε συστηματικά να γίνεται τα δύο προηγούμενα χρόνια.

Στο αρχείο της κρατικής ραδιοτηλεόρασης βρίσκεται μεταξύ άλλων το βούλευμα με το οποίο παραπέμπονταν σε δίκη οι εμπλεκομένοι στην υπόθεση ΑΣΠΙΔΑ με εισήγηση του Διαρκούς Στρατοδικείου Αθηνών προς τον βασιλικό επίτροπο του ίδιου δικαστηρίου. Ανακαλύφθηκε κατά τύχη. «Ηταν για πάνω από τρεις δεκαετίες καταχωνιασμένο σε μια αποθήκη στα υπόγεια του Ραδιομεγάρου, όπου το 1974 είχαν μεταφερθεί από τα κτίρια της Ρηγίλλης και της Μουρούζη τα αρχεία εγγράφων του ΕΙΡ. Εντοπίστηκε σε σχετικά καλή κατάσταση» λέει στα «ΝΕΑ» στέλεχος της ραδιοτηλεόρασης.

Συντηρήτρια χαρτιού χρειάστηκε περίπου τρεις μήνες για να αποκαταστήσει το ιστορικό ντοκουμέντο (η επεξεργασία του έγινε σελίδα σελίδα). Ακολούθησε η ψηφιακή σάρωσή του και πιστό αντίγραφο εκτίθεται στην είσοδο – Αίθουσα Μάνος Χατζιδάκις – του μουσείου της κρατικής ραδιοτηλεόρασης.

Σε ψηφιακή μορφή διατίθεται ακόμη ένα σπάνιο ηχητικό ντοκουμέντο. Πρόκειται για τη μετάδοση από το Τρίτο Πρόγραμμα της έκτακτης συναυλίας που πραγματοποιήθηκε στο κινηματοθέατρο Ορφέας στις 2 Οκτωβρίου 1955, στο πλαίσιο του 1ου Φεστιβάλ Αθηνών. Ακούγεται ο Δημήτρης Μητρόπουλος, διευθυντής τότε της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης, να ανακοινώνει το πρόγραμμα της συναυλίας, η οποία περιελάμβανε έργα των Βέρντι, Χάιντν, Σκαλκώτα και Μπετόβεν.

Εχει, εξάλλου, ψηφιοποιηθεί και είναι στη διάθεση των πολιτών η πρώτη ζωντανή ραδιοφωνική μετάδοση (του τότε ΕΙΡ) από το Ηρώδειο (5 Αυγούστου 1957) με τη Μαρία Κάλλας σε άριες του Βέρντι.

Το πορτρέτο του ζωγράφου, σκηνογράφου και ποιητή Νίκου Εγγονόπουλου φωτίζει το ψηφιοποιημένο επεισόδιο «Ο μυστικός ποιητής Νίκος Εγγονόπουλος» της σειράς ντοκιμαντέρ «Εποχές και συγγραφείς» σε σκηνοθεσία Τάσου Ψαρρά. Το φιλμάκι εστιάζει στο ποιητικό έργο του Εγγονόπουλου, από τους κύριους εκφραστές του κινήματος του σουρεαλισμού στην Ελλάδα και από τις εμβληματικές φυσιογνωμίες της περίφημης γενιάς του ’30.

Ψηφιακή αποτύπωση έχει γίνει και για το αφιερωμένο στον διακεκριμένο χαράκτη και ζωγράφο Τάσσο Αλεβίζο (Α. Τάσσο) «Μονόγραμμα» του Γιώργου Σγουράκη. Η αφήγηση του καλλιτέχνη αρχίζει με την περιγραφή εικόνων από τον τόπο καταγωγής του, τη Μεσσηνία, και τις αναμνήσεις του από την προσφυγική γειτονιά στον Νέο Κόσμο της Αθήνας όπου εγκαταστάθηκε σε παιδική ακόμη ηλικία και που τον συνόδευσαν στην καλλιτεχνική του παραγωγή. Στη συνέχεια, μιλάει για τα σχολικά και φοιτητικά του χρόνια, τους δασκάλους του, μεταφέροντας το κλίμα της εποχής των σπουδών του στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (1933-1939). Καθώς ανήκε στον κύκλο των πρώτων σπουδαστών του εργαστηρίου χαρακτικής του Γιάννη Κεφαλληνού κάνει μνεία στους συμμαθητές του με τους οποίους συνδέθηκε φιλικά και που έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη μετέπειτα πορεία της νεοελληνικής τέχνης, όπως ο Χρήστος Καπράλος, ο Γιάννης Μόραλης, ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Νίκος Εγγονόπουλος.

Από ένα αρχείο περίπου μισού εκατομμυρίου φωτογραφιών (αρνητικά διαφόρων τύπων και διαστάσεων, γυάλινες πλάκες, καρέ ασπρόμαυρα και έγχρωμα) – με καθοριστικές τις συνεισφορές των ιστορικών αρχείων Πέτρου Πουλίδη και Αριστοτέλη Σαρρηκώστα -, ο χρήστης θα «πέσει πάνω» σε φωτογραφίες όπως αυτές της Μελίνας Μερκούρη και της Ιντιρα Γκάντι στους Δελφούς, του Ρόμπερτ Κένεντι στην Ακρόπολη, των Ρούντολφ Νουρέγεφ και Τζόαν Φοντέν στο Ηρώδειο, του Τζον Λένον στο Ανατολικό Αεροδρόμιο του Ελληνικού όταν ήρθαν οι Μπιτλς στην Ελλάδα το 1967 και το εσωτερικό του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά που είχε μετατραπεί το 1922 σε προσωρινό κατάλυμα για τους πρόσφυγες της Μικράς Ασίας.

Σε ψηφιακή μορφή επίσης υπάρχουν εμβληματικές εκπομπές, μεταξύ των οποίων και οι: «Το θέατρο στο μικρόφωνο» του Αχιλλέα Μαμάκη (από τη δεκαετία του 1950 έως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’60), «Καλησπέρα κύριε Εντισον» του Γιώργου Παπαστεφάνου (από το 1977 ώς το 1993), «Λαϊκοί βάρδοι» του Πάνου Γεραμάνη (από το 1990 ώς το 2005). Και εκατοντάδες ηχογραφήσεις παραδοσιακού, ελαφρού, έντεχνου, κλασικού, τζαζ, λαϊκού ρεπερτορίου με τις ορχήστρες της ραδιοφωνίας ή με μουσικά συγκροτήματα που φιλοξενήθηκαν στο στούντιο.

Επίσης δεκάδες ηχογραφήσεις συναυλιών και θεατρικών παραστάσεων από Επίδαυρο και Ηρώδειο. Ανάμεσα στις συναυλίες είναι και η πεντάωρη μετάδοση του Γιάννη Πετρίδη από το πάρτι του Λουκιανού Κηλαηδόνη στη Βουλιαγμένη το 1983. Εχει διατηρηθεί σε ψηφιακή μορφή η ακαπέλα ερμηνεία ρεμπέτικων από τη Δόμνα Σαμίου, καλεσμένη της Ρηνιώς Παπανικόλα το 1977.

Προσβάσιμες για τους πολίτες είναι εξάλλου εκατοντάδες ηχογραφήσεις θεατρικών έργων από το ελληνικό και ξένο δραματολόγιο, ραδιοφωνικών επιθεωρήσεων, σπάνιες οπερέτες, η ραδιοφωνική ηχογράφηση της τριλογίας του Ευγένιου Ο’Νιλ «Το πένθος ταιριάζει στην Ηλέκτρα» το 1954 με τους Κατίνα Παξινού, Αλέξη Μινωτή, Μελίνα Μερκούρη, Θάνο Κωτσόπουλο συνολικής διάρκειας πεντέμισι ωρών, η «Λιλιπούπολη» και τα «Σχόλια του Τρίτου» του Μάνου Χατζιδάκι από το Τρίτο Πρόγραμμα στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1970.

Προσφάτως στην κιβωτό μνήμης προστέθηκε και το Εθνικό Οπτικοακουστικό Αρχείο που μεταφράζεται σε 3.200 ώρες κοινοβουλευτικού έργου και «καλύπτει όλη την ιστορία του ελληνικού Κοινοβουλίου από το 1974 έως τη λειτουργία του καναλιού της Βουλής» αναφέρει στα «ΝΕΑ» στέλεχος της κρατικής ραδιοτηλεόρασης.

Οι σειρές που χάθηκαν

Ενα αξιοσημείωτο κομμάτι της τηλεοπτικής ιστορίας δεν έχει διασωθεί. Σειρές όπως «Ο Γιούγκερμαν», «Οι Πανθέοι», «Το λούνα παρκ», «Ο άγνωστος πόλεμος», «Εκείνος κι εκείνος» δεν υφίστανται. Υπάρχουν μόνο θραύσματά τους. «Εχει διασωθεί ένα επεισόδιο του “Γιούγκερμαν”, ένα από το “Λούνα παρκ”, ένα από το “Εκείνος κι Εκείνος” (της πρώτης παραγωγής) και ορισμένα από τον Μεθοριακό σταθμό”» σημείωσε άνθρωπος της δημόσιας ραδιοτηλεόρασης.
«Μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1980 δεν είχε αναπτυχθεί κουλτούρα πολιτιστικής κληρονομιάς στη ραδιοτηλεόραση, ώστε να διατηρηθούν ως αρχεία παραγωγές τηλεόρασης και ραδιοφώνου. Επειτα τα υλικά αποτύπωσης, όπως οι μπομπίνες της μίας ίντσας ή των δύο ιντσών, από τη μια παρείχαν τη δυνατότητα επανεγγραφής, αλλά και από την άλλη ήταν πανάκριβες ώστε ο οργανισμός να αγοράζει τότε καινούργιες. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, σημαντικά έργα σβήστηκαν και στη θέση τους γράφτηκαν άλλα» εξήγησε ο ίδιος άνθρωπος. Μάλιστα κάποιοι, παρατήρησε, εκείνη την εποχή «μάλλον από άγνοια και έλλειψη συνείδησης του τι έκαναν, έπαιρναν μπομπίνες και τις έκαιγαν για να αντλήσουν από αυτές το ασήμι που ήταν δομικό στοιχείο εγγραφής των φιλμ και των μαγνητοταινιών».