Ο πόλεμος άρχισε το 1903!

Ο φόβος των Γερμανών για τους Ρώσους δεν ήταν η μόνη αιτία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, που ξέσπασε πριν από 100 χρόνια. Ούτε μόνο το ζήτημα της γερμανικής επιρροής στα Βαλκάνια και ο σερβικός αλυτρωτισμός. Οι νεότεροι ιστορικοί κατανέμουν τις ευθύνες σε πολλούς ακόμη, καθώς ήταν πολλοί εκείνοι που βρέθηκαν με «ένα καπνισμένο πιστόλι στο χέρι».
Mέχρι πρόσφατα, οι περισσότεροι ιστορικοί συναινούσαν με την άποψη ότι ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος υπήρξε απόρροια του φόβου της Γερμανίας για την αύξηση της ρωσικής ισχύος. Ο Κρίστοφερ Κλαρκ όμως αμφισβητεί αυτόν τον κοινό τόπο της παγκόσμιας ιστοριογραφίας για τον Μεγάλο Πόλεμο, αρνείται να συμμετάσχει στο «παιχνίδι των κατηγοριών» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει και αποπειράται να μοιράσει την ευθύνη περισσότερο αντικειμενικά. Θεωρεί πως οι συμμετέχοντες είναι πάρα πολλοί και ότι η απόπειρα απόδοσης της ευθύνης σ’ έναν μόνο ηγέτη ή σε μία μόνο από τις Μεγάλες Δυνάμεις, προϋποθέτει εξαρχής την ύπαρξη ενός ενόχου, γεγονός που μετατρέπει την Ιστορία σε μια δικανική αφήγηση η οποία αποτυγχάνει να συλλάβει την πολυπλοκότητα του ζητήματος. «Το ξέσπασμα του πολέμου το 1914», αναφέρει στο βιβλίο του, «δεν είναι ένα δράμα της Αγκαθα Κρίστι στο τέλος του οποίου θα ανακαλύψουμε τον ένοχο να στέκεται στο εσωτερικό ενός ωδείου πάνω από ένα πτώμα με ένα καπνισμένο πιστόλι στο χέρι». Σύμφωνα με τον Κρίστοφερ Κλαρκ ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν ήταν ένα έγκλημα αλλά μια τραγωδία, στο τέλος της οποίας όλοι οι πρωταγωνιστές κρατούσαν ένα καπνισμένο πιστόλι στο χέρι.

Στις σχεδόν 700 σελίδες του βιβλίου του, ο ιστορικός από το Κέιμπριτζ παρουσιάζει στοιχεία τα οποία ενισχύουν την άποψη ότι η πλειονότητα των γερμανών πολιτικών και στρατιωτικών πίστευε, απατηλά, ότι η οποιαδήποτε σύγκρουση με αφορμή τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάνδου θα περιοριζόταν σε τοπικό επίπεδο. Περιγράφει πώς μέσα σε μόλις δέκα ημέρες οι υπουργοί του τσαρικού καθεστώτος δημιούργησαν μια δική τους αφήγηση για να μπορέσουν να αιτιολογήσουν την προθυμία της Ρωσίας να σταθεί στο πλευρό των «μικρών σέρβων αδελφών της» στην περίπτωση που η Αυστροουγγαρία αξίωνε την τιμωρία τους και ισχυρίζεται ότι η κινητοποίηση της Ρωσίας το καλοκαίρι του 1914 ήταν «μία από τις πιο βαρυσήμαντες αποφάσεις της κρίσης του Ιουλίου» καθώς υπήρξε «η πρώτη από τις γενικές κινητοποιήσεις» στην ευρωπαϊκή σκακιέρα. Ο νεκρός αρχιδούκας παρουσιάστηκε ως ανδρείκελο του Κάιζερ Γουλιέλμου Β’ της Γερμανίας. Η Γαλλία πείστηκε αμέσως ενώ η Βρετανία ακολούθησε, αν και περισσότερο διστακτικά, καθώς Ρώσοι, Γάλλοι και Βρετανοί δεσμεύονταν από την Εγκάρδια Συνεννόηση του 1907. Σκοπός της Ρωσίας και της Γαλλίας ήταν να μετατοπίσουν την ευθύνη από το θύμα στον θύτη και παράλληλα να παρουσιάσουν το Βερολίνο ως τον «ηθικό αυτουργό της κρίσης», αναφέρει χαρακτηριστικά ο συγγραφέας.

Οσον αφορά το 48ωρο τελεσίγραφο της Αυστρίας προς το Βελιγράδι και την απάντηση της Σερβίας, ο Κλαρκ αποπειράται να καταρρίψει την άποψη ότι η Αυστρία ήταν ιδιαίτερα σκληρή και επισημαίνει ότι το τελεσίγραφο της Αυστρίας προς τη Σερβία ήταν «πολύ ηπιότερο» από το τελεσίγραφο που το ΝΑΤΟ παρουσίασε στο Βελιγράδι μέσω της συμφωνίας Ραμπουγιέ το 1999 ζητώντας ελεύθερη πρόσβαση στα εδάφη της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Η Αυστρία το 1914 επιθυμούσε να απαλλαγεί από τις εξτρεμιστικές αλυτρωτικές οργανώσεις που έχαιραν της ανοχής, αν όχι της υποστήριξης, της σερβικής διοίκησης, η οποία εθελοτυφλούσε.   

Ωστόσο, ο Κλαρκ δεν περιορίζεται σε μία αντικειμενικότερη ανακατανομή των ευθυνών μιας παγκόσμιας σύρραξης τα αίτια της οποίας «ήταν τόσο σύνθετα και ιδιαίτερα που έδωσαν τη δυνατότητα στους πολίτες και στους στρατιώτες όλων των εμπόλεμων κρατών να πιστεύουν ότι ο δικός τους ήταν ένας αμυντικός πόλεμος, ότι οι χώρες τους είχαν δεχθεί επίθεση ή προκληθεί από έναν συγκεκριμένο εχθρό, ότι οι κυβερνήσεις τους είχαν κάνει τα πάντα για να διατηρήσουν την ειρήνη». Οι περισσότεροι από τους κριτικούς και τους ιστορικούς που έγραψαν για τους «Υπνοβάτες» αναγνωρίζουν πως ο Κλαρκ προσφέρει μία εξαιρετική μελέτη και παρουσίαση της δεκαετίας που προηγήθηκε του πολέμου. Σύμφωνα με τον ιστορικό του Κέιμπριτζ η τραγωδία του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν άρχισε στις 28 Ιουνίου του 1914 στο Σαράγεβο αλλά στις 11 Ιουνίου του 1903 στο Βελιγράδι.  

Τα ξημερώματα εκείνης της ημέρας, 28 αξιωματούχοι του σερβικού στρατού έφθασαν στα βασιλικά ανάκτορα του Βελιγραδίου και αφότου εντόπισαν τον βασιλιά Αλέξανδρο Α’ της Σερβίας και τη σύζυγό του βασίλισσα Ντράγκα κρυμμένους σε μια ντουλάπα, τους κατέσφαξαν. Στη συνέχεια πέταξαν τα σχεδόν ακρωτηριασμένα και αγνώριστα από τα τραύματα που τους κατάφεραν – με μαχαίρια, πιστόλια, ξιφολόγχες και τσεκούρια – πτώματά τους στην αυλή των ανακτόρων. Ο Κλαρκ θεωρεί ότι η σφαγή του Βελιγραδίου σχετίζεται άμεσα με τη δολοφονία του Σαράγεβο. Παρότι η δολοφονία του βασιλιά της Σερβίας, καθώς και του καταπιεστικού σέρβου πρωθυπουργού το ίδιο βράδυ, ισχυροποίησε την κοινοβουλευτική δημοκρατία, το δίκτυο των συνωμοτών εθνικιστών παρέμεινε ισχυρό και πλέον εστίαζε με δολοφονική προσήλωση στην υπονόμευση της Αυστροουγγαρίας. Ο άνθρωπος πίσω από τη συνωμοσία του Βελιγραδίου, υπολοχαγός Νράγκουτιν Ντιμιτρίεβιτς, κατάφερε να φθάσει ώς τη θέση του επικεφαλής των σερβικών μυστικών υπηρεσιών από την οποία διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ίδρυση της εξτρεμιστικής εθνικιστικής οργάνωσης Μαύρη Χειρ. Εντεκα χρόνια μετά – τα οποία ο Κλαρκ διατρέχει με μαεστρία παρουσιάζοντας την πόλωση της ευρωπαϊκής ηπείρου -, τα μέλη της οργάνωσης τα οποία οραματίζονταν μια Μεγάλη Σερβία όλων των Σέρβων των Βαλκανίων, θα οργάνωναν τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάνδου. Τριάντα επτά ημέρες έπειτα από τη δολοφονία στο Σαράγεβο οι Κεντρικές Δυνάμεις βρίσκονταν σε πόλεμο με τις Δυνάμεις της Αντάντ και ολόκληρη η ευρωπαϊκή ήπειρος «υπνοβατούσε» προς την τραγωδία.

Αναλογίες με το σήμερα βλέπει η Μέρκελ
Στη Σύνοδο Κορυφής της 19ης Δεκεμβρίου, η Ανγκελα Μέρκελ επιχειρηματολόγησε υπέρ μιας πολιτικής μεταρρυθμίσεων σε όλη την Ευρώπη, ακόμη και στις χώρες του Βορρά, για να προχωρήσει η δημοσιονομική ένωση και να σταθεροποιηθεί η ευρωζώνη. Βρέθηκε όμως μπροστά σε αρραγές μέτωπο άρνησης, ακόμη και από τους ηγέτες της Αυστρίας και της Ολλανδίας. Αλλοι αμφισβητούσαν το σχέδιό της γιατί δεν αντέχουν τη λιτότητα και άλλοι γιατί δεν θέλουν να πληρώνουν τη λιτότητα των άλλων. Σύμφωνα με τη «Μοντ», η γερμανίδα καγκελάριος επικαλέστηκε μάλιστα το βιβλίο του Κρίστοφερ Κλαρκ «Υπνοβάτες» για τα γεγονότα που οδήγησαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο το καλοκαίρι του 1914, το οποίο, όπως είπε, είχε μόλις διαβάσει: «Απέτυχαν όλοι και αυτό οδήγησε στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο», είπε. «Η ζωή δεν είναι δίκαιη: αν φάγατε πολύ και χοντρύνατε, αλλά άλλοι άνθρωποι παραμένουν λεπτοί, θα σας βοηθήσω να πληρώσετε γιατρό. Δεν πρόκειται για υπαγορευμένο κανόνα, η βοήθεια απέναντι σε αυτούς που δεν μπορούν να βοηθήσουν μόνοι τους τον εαυτό τους απαιτεί την κατανόησή μας». Για εκείνη είναι καλύτερο να δοθούν τώρα 3 δισ. ευρώ για να ενθαρρυνθούν οι μεταρρυθμίσεις παρά να πρέπει να γίνει σε μερικά χρόνια διάσωση που θα κοστίσει 10 δισ.