Ηλίας Λαλαούνης: «Η έμπνευση πηγάζει σαν ιδέα σε μία θεϊκή στιγμή»

«Ειρηνικά τα τέλη της ζωής ημών. Ανώδυνα και ανεπαίσχυντα», είχε πει στα «ΝΕΑ» τον Ιούνιο του 1994 απαντώντας στις «30 Ερωτήσεις» και αποκαλύπτοντας τον κρυφό πόθο του για ήσυχο τέλος. Οπως και έγινε πριν από ημέρες όταν ο Ηλίας Λαλαούνης έφυγε από το περιβάλλον των οικείων του σε ηλικία 93 ετών, κληροδοτώντας τη δημιουργία 50 συλλογών και 17.000 κοσμημάτων και αντικειμένων με το όνομά του.  

Γόνος τέταρτης γενιάς χρυσοχόων και ωρολογοποιών με καταγωγή από τους Δελφούς, ο Ηλίας Λαλαούνης μεγάλωσε κάτω από τη σκιά του Παρθενώνα. Σπούδασε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών οικονομικά και νομικά ώστε το 1940, στα είκοσί του χρόνια, να αναλάβει τη διεύθυνση της  οικογενειακής επιχείρησης Ε. Ζολώτας, στην οποία ο πατέρας και ο θείος του δούλευαν πάνω στην τέχνη του κοσμήματος.

«Ημουν νέος τότε όταν δύο αλλοδαπές κυρίες με ρώτησαν αν θα μπορούσα να ξαναφτιάξω για λογαριασμό τους δύο πόρπες, κτερίσματα των Μυκηνών, που είχαν δει στο Αρχαιολογικό Μουσείο. Αφήνοντας κατά μέρος τη συνηθισμένη τότε απομίμηση δυτικοευρωπαϊκών κοσμημάτων, συγκεντρώθηκα στο να γνωρίσω καλύτερα τη δουλειά των παλιών χρυσοχόων», περιγράφει ο Ηλίας Λαλαούνης το ξεκίνημα της ανακάλυψης και της έρευνας για το αρχαίο κόσμημα, στην ομιλία που έδωσε τον Οκτώβριο του 1980 στην Ουάσιγκτον καλεσμένος του Ινστιτούτου Σμιθσόνιαν.

Το 1957 με δική του πρωτοβουλία και με την υποστήριξη συνεργατών του από τον Σύλλογο Χρυσοχόων της Αθήνας οργανώνει ένα περίπτερο κοσμημάτων με το όνομα «Θησαυρός» στη Διεθνή Εκθεση Θεσσαλονίκης. Εκεί παρουσίασε δύο βιτρίνες με κοσμήματα από αρχαία και βυζαντινά πρότυπα προκαλώντας αναστάτωση στους παλαιότερους χρυσοχόους, οι οποίοι αντιμετώπιζαν τα κοσμήματα ως κομμάτια που μάζευαν σκόνη σε βιτρίνες μουσείων. Εκείνος διείδε τη δυναμική του παλαιού κοσμήματος ως έργου τέχνης το οποίο θα μπορούσε να περάσει στο παρόν, διαμορφώνοντας την αισθητική του σύγχρονου γούστου. Και με την προτροπή του Κωνσταντίνου Τσάτσου ο οποίος του είπε: «Ηλία, φέρε την αρχαία ελληνική τέχνη στη μόδα», ο Ηλίας Λαλούνης το 1968 αποφασίζει να κάνει τη δική του επιχειρηματική κίνηση. Δημιουργεί την επωνυμία Ηλίας Λαλαούνης στην οδό Καρυατίδων, κάτω από την Ακρόπολη. Εκεί δηλαδή όπου από το 1998 άρχισε η λειτουργία του Μουσείου Κοσμήματος Λαλαούνη.

Από το δικό του κατάστημα και εργαστήριο ο Ηλίας Λαλαούνης δεν δουλεύει πάνω στην απλή αντιγραφή αρχαίων κοσμημάτων, αλλά ψάχνει την ιδέα της ομορφιάς τους, τη γραμμή της αισθητικής που τα ανέδειξε σε πηγή έμπνευσης, το πνεύμα της εποχής  στην οποία ανήκει το κάθε κόσμημα.

Τα συγγράμματα αρχαιολόγων και ιστορικών, οι προσωπικές του επαφές με τους καθηγητές Σπύρο Μαρινάτο, Γιώργο Μυλωνά, Σπύρο Ιακωβίδη δείχνουν τον δρόμο της έρευνας προς την αναβίωση των παλαιών τεχνικών. Μαζί με τους συνεργάτες του, τεχνίτες του κοσμήματος ξεκίνησαν την κατάκτηση της τέχνης των μακρινών προγόνων τους μαθαίνοντας την τεχνική του σφυρήλατου χρυσού, του κόκκου, του ανάγλυφου, την τεχνική της μικρογλυπτικής και της χαρακτικής πάνω σε σκληρή πέτρα. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται στις προθήκες των καταστημάτων του στο Παρίσι, στη Γενεύη, στη Νέα Υόρκη, στο Λονδίνο και στα δεκαπέντε σημεία πώλησης των κοσμημάτων Ηλίας Λαλαούνης σε όλο τον κόσμο. Είναι η εποχή που οι φόρμες των κυκλαδικών ειδωλίων, οι θησαυροί του μινωικού και του μυκηναϊκού πολιτισμού, τα αρχαιολογικά ευρήματα της αρχαϊκής περιόδου, οι παραστάσεις αγγείων και γλυπτών της κλασικής περιόδου μεταμορφώνονται σε περιδέραια, δαχτυλίδια, κοσμήματα προορισμένα να στολίσουν και να αναδείξουν σημεία του σώματος των σύγχρονων γυναικών.

Το 1971 διοργανώνει στην Αθήνα μια διεθνή έκθεση κοσμήματος και αντικειμένων, στην οποία συμμετέχουν οι οίκοι υψηλής κοσμηματοποίας Van Cleef et Arpels, Bulgari, Rene Kern, Harry Winston. Ο Λαλαούνης παρουσιάζει ανάμεσά τους τη Νεολιθική συλλογή του από χρυσό 22 καρατίων. Τα κέρατα του βίσωνα, σύμβολο σθένους και επιβολής του κυνηγού, γοήτευσαν τον Λαλαούνη. Ετσι, με τις οδηγίες του κατηύθυνε τους χρυσοχόους του να δημιουργήσουν ένα κομψό περιδέραιο που χαϊδεύει τον γυναικείο λαιμό και δίνει χάρη στην κίνησή του. Είναι ένα κόσμημα που έως και σήμερα η διαχρονική πλέον ομορφιά του εμφανίζεται στις σελίδες των γυναικείων διεθνών περιοδικών μόδας.

Πηγή έμπνευσης δεν ήταν πια μόνο το αρχαίο κόσμημα. Διακοσμητικά μοτίβα, γλυπτικά έργα, αρχιτεκτονικά στοιχεία, εργαλεία καθημερινής χρήσης, τοιχογραφίες, μωσαϊκά, εικόνες, κεντήματα δίνουν ερεθίσματα δημιουργίας στον ευφάνταστο χρυσοχόο. Το 1976  η αυτοκράτειρα Φαράχ του Ιράν αναθέτει στον διάσημο έλληνα χρυσοχόο τη δημιουργία μιας συλλογής κοσμημάτων και μικροαντικειμένων εμπνευσμένων από τον περσικό πολιτισμό, η οποία παρουσιάζεται στο αυτοκρατορικό ανάκτορο της Τεχεράνης. Το 1978 ανταποκρίνεται στην πρόσκληση της πολωνικής κυβέρνησης και δίνει σειρά ομιλιών γύρω από την τέχνη της χρυσοχοΐας σε τέσσερις πόλεις. Το 1980 το Μουσείο Ιστορίας και Τεχνολογίας της Ουάσιγκτον εκθέτει τη συλλογή σφραγιδόλιθων και μικροαντικειμένων με το θέμα «Η ασπίδα του Αχιλλέα», εμπνευσμένη από τη Ραψωδία Σ της Ιλιάδας και τους μινωικούς και μυκηναϊκούς σφραγιδόλιθους της δεύτερης χιλιετίας.

Η εμπορική εξάπλωση της επωνυμίας Ηλίας Λαλαούνης στο Τόκιο, στο Χονγκ Κονγκ τη δεκαετία του ’80 δίνει το έναυσμα για τη συνάντηση της δημιουργικότητάς του με άλλους πολιτισμούς και την παρουσίαση νέων συλλογών. Τα θέματα εμπνευσμένα από την αραβική, την κινεζική, την εβραϊκή, την ιαπωνική τέχνη συμπληρώνουν τις συλλογές του.

Με την ίδια ευκολία μιλούσε για την κρύα πέτρα ενός παλαιολιθικού εργαλείου, τον εύθραυστο άργιλο ενός γεωμετρικού αμφορέα, την πολύτιμη λεπτομέρεια μιας μινωικής τοιχογραφίας ή για τον πολιτισμό των Ινδιάνων Αμερίντιαν, την κίνηση του Σύμπαντος, τη συμμετρική ή ασύμμετρη δομή των σχημάτων της φύσης.

Με ανάλογη ικανότητα διοικούσε την επιχείρηση που είχε αναπτύξει διεθνή ακτινοβολία και παρέδιδε στις τέσσερις κόρες του τη συνέχεια της. Ο ίδιος αφοσιώθηκε στο όνειρό του: τη δημιουργία του μουσείου κοσμήματος Λαλαούνη στο διατηρητέο κτίριο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου και Καρυατίδων. Και στην αέναη αναζήτηση της ομορφιάς. «Από την υπέροχη σπείρα των νεφελωμάτων μέχρι το θαυμαστά πολυσύνθετο κύτταρο ενός νεύρου».

Η διάκριση
Το 1984 η έκδοση «Μεταμορφώσεις» παρουσιάζει τις 19 αντιπροσωπευτικές συλλογές «Ηλίας Λαλαούνης» με σχόλια και κείμενα του δημιουργού τους, για τη φιλοσοφία και την τέχνη του κοσμήματος. Η βράβευση του τόμου την επόμενη χρονιά από τη Γαλλική Ακαδημία ήταν ο προάγγελος της διάκρισής του από τη γαλλική κυβέρνηση ως Ιππότη του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων. Και το 1986 ο Ηλίας Λαλαούνης εκλέγεται μέλος  της Γαλλικής Ακαδημίας Καλών Τεχνών.