Βασίλι Γκρόσμαν: Η φαρμακερή βελόνα της αμφιβολίας

Το έχουν αποκαλέσει «Πόλεμο και Ειρήνη του 20ού αιώνα». Σε κάθε περίπτωση το «Ζωή και πεπρωμένο» είναι ένας ύμνος στην ελευθερία και η κυκλοφορία του στα ελληνικά εκδοτικό γεγονός

Η εποποιία του Βασίλι Γκρόσμαν «Ζωή και πεπρωμένο» είναι πρώτα και πάνω απ’ όλα μια σπουδαία περιγραφή της φρίκης των γερμανικών στρατοπέδων συγκέντρωσης.

Λέει ήδη στις πρώτες σελίδες του βιβλίου: «Τα τραίνα δεν σταματούσαν μέρα-νύχτα να ξεφορτώνουν πλήθη κρατουμένων στα στρατόπεδα θανάτου και στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Η ατμόσφαιρα ήταν γεμάτη από τον πάταγο των τροχών και τον ορυμαγδό εκατοντάδων χιλιάδων κρατουμένων που τραβούσαν για τη δουλειά, όλοι μ’ έναν πενταψήφιο αριθμό ραμμένο στα ρούχα τους. Αυτά τα στρατόπεδα, με τους δρόμους και τις πλατείες, τα νοσοκομεία και τις υπαίθριες αγορές, τα κρεματόρια και τα αθλητικά κέντρα τους, ήταν οι ταχύτατα αναπτυσσόμενες πόλεις της νέας Ευρώπης.

Πόσο απλοϊκές, πόσο καλοσυνάτες και προστατευτικές έμοιαζαν τώρα οι παλιές φυλακές στα περίχωρα των πόλεων, μπροστά σ’ αυτά τα στρατόπεδα-πολιτείες, μπροστά στην αποτρόπαια πορφυρή λάμψη που κρεμόταν πάνω από τα κρεματόρια!» Κάτι μάλιστα που προκαλεί δέος είναι το ότι σε πολλά στρατόπεδα όχι μόνο δεν υπήρχαν στρατιές για να φρουρούν τόσους κρατουμένους, αλλά συχνά περνούσαν εβδομάδες μέχρι να φανεί άνδρας με στολή των Ες-Ες. Είχε οργανωθεί τόσο καλά το στρατόπεδο, στη βάση του φόβου, που οι ίδιοι οι κρατούμενοι αναλάμβαναν την αστυνόμευση των πόλεων – στρατοπέδων! Οι ίδιοι ρύθμιζαν τις δουλειές, καμιά φορά αποφάσιζαν και ποιοι θα πήγαιναν στα κρεματόρια. «Ολα έδιναν την εντύπωση πως, αν η γερμανική διοίκηση εξαφανιζόταν, οι κρατούμενοι θα διατηρούσαν το ρεύμα υψηλής τάσης στο συρματόπλεγμα και θα συνέχιζαν τις δουλειές τους», γράφει.

Το βιβλίο αυτό του Γκρόσμαν βγήκε μόλις σήμερα στα ελληνικά από τις εκδόσεις Γκοβόστη, πενήντα και πλέον χρόνια από τη συγγραφή του και τριάντα από την πρώτη του έκδοση. Το μετέφρασε από τα ρωσικά ο Γιώργος Μπλάνας, λαμβάνοντας υπόψη του και τις δύο βασικές εκδοχές του όπως τυπώθηκαν το 1980 και το 1990. Θεωρείται από τα σπουδαία μυθιστορήματα του 20ού αιώνα, αν και μία από τις αιτίες της φήμης του είναι το γεγονός ότι είναι από τα πρώτα βιβλία που αμφισβήτησαν τις σταλινικές μεθόδους στη Σοβιετική Ενωση. Εξού και η εκδοτική του περιπέτεια: στις 14 Φεβρουαρίου 1961 δύο πράκτορες της Κα-Γκε-Μπε μπήκαν στο σπίτι του Βασίλι Γκρόσμαν και πήραν τα πάντα: το χειρόγραφο, το δακτυλογραφημένο αντίγραφο, το καρμπόν και τη μελανοταινία της γραφομηχανής! Είμαστε στην εποχή Χρουστσόφ, την εποχή της «αποσταλινοποίησης», αλλά ο Γκρόσμαν δεν κατάφερε να πάρει πίσω το χειρόγραφο. Και πέθανε ακριβώς τρία χρόνια μετά (14 Φεβρουαρίου!) χωρίς να δει το βιβλίο του τυπωμένο.

Το χειρόγραφο ελευθερώθηκε μόλις τον φετινό Ιούλιο, οπότε και η FSB (διάδοχος της Κα-Γκε-Μπε) το παρέδωσε στα Κρατικά Λογοτεχνικά Αρχεία. Η παρούσα μετάφραση καθώς και οι πρώτες εκδόσεις βασίζονται πάντως σε δύο προσωρινές μορφές του έργου που είχε δώσει ο ίδιος ο Γκρόσμαν σε δύο φίλους του – η μία, με τη μορφή μικροφίλμ, φυγαδεύτηκε το 1970 στη Δύση. Και η τελική αποκατάσταση του έργου χρειάζεται ακόμη πολλή φιλολογική δουλειά.

Ως προς την κριτική του σταλινισμού, διάσημος είναι ένας «διάλογος» στο 14ο κεφάλαιο, περίπου στη μέση του βιβλίου. Εκεί τίθεται, θα λέγαμε με επικαιρικό λεξιλόγιο, ο προβληματισμός για τη σχέση ή μη των δύο άκρων για πρώτη φορά τόσο καθαρά. Στην ουσία πρόκειται για μονόλογο ενός υψηλόβαθμου Ναζί που καλεί τον εκ των πρωταγωνιστών του βιβλίου Μοστοβσκόη, έναν γέρο μπολσεβίκο αιχμάλωτο στο στρατόπεδο, και του κάνει κήρυγμα λέγοντας ότι Σοβιετική Ενωση και ναζιστικό καθεστώς είναι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Του λέει μάλιστα: «Νομίζεις πως ο κόσμος κοιτάζει εμάς με φρίκη και εσάς με ελπίδα και αγάπη; Οχι, ο κόσμος μας κοιτάζει όλους με την ίδια φρίκη!». Ο Μοστοβσκόη αναστατώνεται, αλλά αποφεύγει να τοποθετηθεί.  Ισορροπεί, κι ας μπαίνει μέσα του η φαρμακερή βελόνα της αμφιβολίας».