Χαλεποί καιροί, επικές αποδράσεις

Ο Αχιλλέας είχε τη φτέρνα του και ο Σούπερμαν τον κρυπτονίτη. Ο Οδυσσέας ήταν πονηρός, σχεδόν όπως τα Χόμπιτ στον «Αρχοντα των Δαχτυλιδιών». Οι ήρωες και οι αφηγήσεις τους, όχι μόνο έχουν κοινά στοιχεία, αλλά αγαπιούνται εδώ και αιώνες. Είναι μια φαντασίωση φυγής από την πραγματικότητα ή βλέπουμε και κάτι άλλο σε αυτούς;

Η αλήθεια είναι πως η γνωστή, τουλάχιστον, ιστορία των επών και των ηρώων τους αρχίζει από πολύ παλιά – από τότε που αρχίζει και η γνωστή ιστορία της ίδιας της λογοτεχνίας. Το «Επος του Γιλγαµές» χρονολογείται µέχρι και στον 18ο αιώνα π.Χ. και τραγουδά τα έργα και τις ηµέρες του οµώνυµου βασιλιά της αρχαίας σουµεριακής πόλης Ουρούκ, ο οποίος τυχαίνει να είναι θεός κατά τα δύο τρίτα. Ιδιότητα δηλαδή που και ποιος δεν θα ήθελε, ειδικά σε εποχή που µια επιδροµή ληστών ή µια έκλειψη Ηλίου ήταν κάτι συχνό ή τροµακτικό. Οχι µόνο για τους Σουµερίους, αλλά και για τους Ασσυρίους, τους Αιγυπτίους, τους Ελληνες. Οι τελευταίοι, δεν χρειάζεται να πούµε ποια έπη τραγούδησαν πρώτα. Αν υπάρχει άνθρωπος στον δυτικό κόσµο που δεν έχει ακούσει για τον Οµηρο, τότε µπορεί και να του έχει συµβεί κάτι τόσο άσχηµο όσο το να µην πάει σχολείο.

Η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» ήταν, σύμφωνα με ενδείξεις, και στης αρχαίας Ελλάδας το «σχολικό πρόγραμμα», όπως λέει ο καθηγητής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Γιώργης Γιατρομανωλάκης – από τότε φυσικά που αποτυπώθηκαν σε γραπτό λόγο. Μετά τα τέλη του 6ου αιώνα π.Χ., οι αθηναίοι μαθητές διδάσκονταν τα ομηρικά κείμενα, που πλέον είχαν αποκτήσει «εθνικό» και «παιδευτικό» χαρακτήρα, τόσο που οι παιδαγωγοί της εποχής δεν συγχωρούσαν όποιον δεν τα ήξερε απέξω. Ολόκληρος βέβαια ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, γαλουχήθηκε από το παρελθόν που περιγράφεται στα δύο ηρωικά έπη. Δεν είναι παράξενο ότι ο Μέγας Αλέξανδρος είχε στο προσκέφαλό του την «Ιλιάδα» για να μελετά τα κατορθώματα του Αχιλλέα.

«Ο Αίας, ο Οδυσσέας και άλλοι ήρωες είναι στην εποχή τους “κατορθωτές”», λέει ο καθηγητής, «θαυμάζονται από τους στρατιώτες αλλά και όχι μόνο, αφού εκφράζουν την ευχή των ανθρώπων να λύσουν τα προβλήματά τους με τη βοήθεια δυνάμεων υπερφυσικών». Από την άλλη, οι επώνυμοι ήρωες των Αθηνών όπως ο Θησέας είναι περίπου οι τοπικοί «άγιοι», αποτελούν μοντέλα για τους ανθρώπους της εποχής, οι ομηρικοί όμως είναι και κάτι παραπάνω: «Με τα μεγάλα κατορθώματά τους, που υπερβαίνουν τα ανθρώπινα μέτρα, είναι απλώς αλύγιστοι. Το ηρωικό ιδεώδες τους καθορίζεται και από αυτό που λέμε “πολιτισμός της ντροπής”. Είναι πολύ κακό για αυτούς να υποστούν μια πράξη που θα τους μειώσει». Πράγματι, ο Αχιλλέας ή ο Οδυσσέας ντρέπονται να τους υποτιμούν, ενώ ο Αίας, όταν προσβάλλεται γιατί δεν παίρνει εκείνος τα όπλα του νεκρού Αχιλλέα, αυτοκτονεί. Πράξεις δηλαδή που δεν πρέπει να αντιμετωπίζονταν από τους «κοινούς ανθρώπους» με κάτι λιγότερο από θαυμασμό.

Οπως άλλωστε αξιοθαύμαστες θεωρούνταν και όσες θα περιέγραφαν οι κατοπινές «ηρωικές αφηγήσεις», εκείνες που αποτυπώθηκαν στην «Αινειάδα» του Βιργιλίου, στις βυζαντινές εξιστορήσεις αγίων ικανών να κατατροπώνουν δράκους, στα ακριτικά τραγούδια όπως του Διγενή ή, όπως προτείνει ο Γιατρομανωλάκης, στους ήρωες της Ελληνικής Επανάστασης, όταν αρχαιοελληνικά ονόματα δίνονταν στα παιδιά, ως αναφορά σε μνήμες και ηρωικά επιτεύγματα του παρελθόντος. Η μεσαιωνική Ευρώπη, από τη μεριά της, θα άκουγε επικά ποιήματα όπως το αγγλοσαξονικό «Μπέογουλφ», τις αναζητήσεις του Πάρσιφαλ, το επικό ποίημα με την «Ιωάννα της Λωραίνης», αλλά και τα κατορθώματα του Ζίγκφριντ που θα γοήτευαν τον Βάγκνερ στο «Δαχτυλίδι των Νιμπελούνγκεν», στα μέσα του 19ου αιώνα. Ο 20ός, με δύο πολέμους και μια οικονομική κρίση στο πρώτο του μισό, χρειαζόταν και αυτός τους ήρωές του. Κάποιους τους είδε τυπωμένους σε φτηνό, έγχρωμο χαρτί. Πηδούσαν πάνω από κτίρια, ήταν ταχύτεροι από σφαίρες και δυνατότεροι από ατμομηχανές.

Ο πρώτος υπερήρωας στη ζωή του Βασίλη Σάκκου, διδακτορικού ερευνητή στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου όπου κάνει τη διατριβή του στα κόμικς, ήταν ο Σπάιντερμαν. Τον γνώρισε όταν ο πατέρας του, τού χάρισε ένα τεύχος γεμάτο με εικόνες ενός ήρωα κρεμασμένου από ουρανοξύστες, που έκαναν τον μικρό να βλέπει τα κτίρια της δικής του πόλης με λιγότερο φόβο. Να φτάνει στο ύψος τους με τη φαντασία του, δοκιμάζοντας μια ανεξάντλητη αίσθηση ελευθερίας και δυνατοτήτων. Εχοντας διαβάσει εκατοντάδες κόμικς από τότε, σήμερα παρατηρεί ότι πέραν της εικονογράφησής τους, οι ιστορίες του Σούπερμαν, που έκαναν το ντεμπούτο τους στην Αμερική του 1938, γράφτηκαν από ένα γιο Εβραίων μεταναστών της Λιθουανίας, ο οποίος στη δική του παιδική ηλικία έχασε τον πατέρα του από καρδιακή προσβολή, όταν άγνωστοι λήστεψαν το κατάστημά του. «Ολα αυτά», λέει, «είναι δύσκολο να μην επηρέασαν τον Τζέρι Σίγκελ ώστε να δημιουργήσει έναν ήρωα άτρωτο από σφαίρες, που ενσάρκωνε την παιδική φαντασίωση της πτήσης, αλλά και που ερχόταν από άλλο πλανήτη, σαν μετανάστης στον άγνωστο κόσμο των ανθρώπων».

Παρόμοιες ιστορίες μόνο ασυνήθεις δεν ήταν στην Αμερική της εποχής, φαίνεται όμως ότι οι νεαροί και στη συνέχεια μεγαλύτεροι αναγνώστες του Σούπερμαν ή των υπερηρώων που ακολούθησαν, είχαν και υπόγειους λόγους να αγαπούν τις επικές αφηγήσεις τους. «Συνειδητά ή ασυνείδητα», λέει ο Βασίλης, «ο Σούπερμαν, ο Μπάτμαν και οι συνεχιστές τους βασίστηκαν εν μέρει στα αρχέτυπα, όπως τα διατύπωσε ο Γιουνγκ, με βασικότερο αυτό του ήρωα. Κάποια χαρακτηριστικά τους, όπως οι έννοιες της αναχώρησης (ο ήρωας ξεκινά ταξίδι αναζήτησης), της μύησης (οι περιπέτειες που συναντά) και της επιστροφής (του να γυρίσει στο σπίτι γεμάτος γνώση και δύναμη), τα βρίσκουμε και σε έπη όπως η “Οδύσσεια”». Το βασικό δίλημμα του ήρωα, βέβαια, είναι τι θα κάνει με αυτά τα όπλα. Γνωρίζοντας ότι η μεγάλη δύναμη φέρνει και μεγάλη ευθύνη, ο Σπάιντερμαν λ.χ. εκφράζει το θεμελιώδες δίλημμα παρόρμησης ή υπευθυνότητας. Οι X-Men επίσης είναι μια «διαφορετική» ομάδα που ταλαντεύεται αν πρέπει να λειτουργήσει εντός της κοινωνίας ή εκτός. Ο Χουλκ είναι μια μεταφορά για το πώς η οργή αφαιρεί τις ανθρώπινες ιδιότητες. Οι Fantastic Four είναι ένα διαφορετικό μοντέλο οικογένειας με αντιστοιχίες στα τέσσερα στοιχεία της φύσης.

Ο Μιχάλης Διαλυνάς, ίσως ο μόνος έλληνας εικονογράφος ιστοριών του Σπάιντερμαν αλλά και συνδημιουργός της ηρωίδας «Amala», αφού κάνει λόγο για λαϊκά αναγνώσματα που προσέφεραν διέξοδο από την πραγματικότητα, που στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έστελναν μήνυμα θάρρους (αλλά και προωθούσαν την αγορά πολεμικών ομολόγων), που από τη δεκαετία του ’60 και έπειτα μεταμορφώθηκαν με τη βοήθεια σκληρού μάρκετινγκ σε παιχνίδια, τηλεοπτικές σειρές, ταινίες ή ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς, εξηγεί ότι οι σύγχρονοι αυτοί επικοί ήρωες έχουν και άλλα χαρακτηριστικά που τους κάνουν αγαπητούς, που γίνονται ξεκάθαρα στα παιδικά σεμινάρια που παραδίδει: «Αν ζωγραφίσεις στα παιδιά δύο μυτερά αυτιά και από κάτω μια νυχτερίδα, θα φωνάξουν αμέσως “ο Μπάτμαν!”. Με ένα ζευγάρι στρογγυλά γυαλιά και μια κάπα, θα πουν “ο Χάρι Πότερ!”. Αναγνωρίζουν δηλαδή τα βασικά χαρακτηριστικά. Αν ο Σπάιντερμαν δεν είχε σταθερά κόκκινη στολή, θα τον ξεχνούσαμε. Οι ήρωες δεν πρέπει να φορτώνονται με πολλές λεπτομέρειες στο πρόσωπο, γιατί θα δυσκολευτείς να ταυτιστείς μαζί τους. Οι μάσκες τους, βοηθούν. Ξέρεις ποιος κρύβεται από κάτω, μπορείς όμως να φανταστείς και ότι κρύβεσαι εσύ».

Δημιουργός των κόμικς και διδακτορικός φοιτητής συμφωνούν ότι κοντά στον μύθο του υπερήρωα βρίσκεται η επιστημονική φαντασία και η «λογοτεχνία του φανταστικού» –  η τελευταία με επιφανέστερους εκπροσώπους το έπος του «Αρχοντα των Δαχτυλιδιών» διά χειρός Τζον Ρ.Ρ. Τόλκιν, το «Game of Thrones» («Το παιχνίδι του στέμματος») του Τζορτζ Ρ.Ρ. Μάρτιν, καθώς και τις κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές μεταφορές τους. Γεμάτα με σπαθιά, μάγους και ήρωες τα δύο έργα θυμίζουν εύκολα τα ευρωπαϊκά έπη του Μεσαίωνα. «Οσοι θέλουν ηρωική ατμόσφαιρα εκτός κόμικς, στρέφονται σε αυτά και το είδος γνωρίζει άνθηση την τελευταία δεκαετία. Κυρίως όμως αγαπιούνται από το ίδιο κοινό, που θέλει περιπέτειες για να ξεφύγει από τη μίζερη πραγματικότητα, που αντί για μια εφημερίδα, προτιμάει την ιστορία ενός κοντού ανθρώπου με πλατιές πατούσες, που αναζητά ένα δαχτυλίδι», λέει ο Μιχάλης. «Δεν είναι μόνο μια φαντασίωση φυγής», λέει ο Βασίλης για την επιστημονική φαντασία. «Ο οραματισμός του νέου, του ιδεατά εφικτού ή του διαφορετικού, υπάρχει και στο δικό της DNA και στης υπερηρωικής μυθολογίας».

Ούτε ο διδακτορικός πάντως ούτε ο δημιουργός ούτε ο καθηγητής της Φιλολογίας είναι απολύτως σίγουροι για το τι επιφυλάσσει το μέλλον του ήρωα και του κάθε έπους που αφηγείται τα κατορθώματά του. «Σήμερα τα έπη μεταφέρονται στο σινεμά, συχνά με μια δόση υπερβολής, όπως στην “Τροία” ή στους “300”, με διάσταση πολιτική ή πολιτισμική. Ο ηρωισμός αποτελεί μοντέλο για τον κοινό άνθρωπο, για αυτό πάντα υπάρχει ιδεολογική εκμετάλλευσή του. Ως σύγχρονοι ήρωες αντιμετωπίζονται και οι πολιτικοί, η μυθοπλασία όμως θα μιλάει είτε για κάποιο ηρωικό παρελθόν, όπως στον “Αρχοντα των Δαχτυλιδιών”, είτε θα κάνει προβολή του ηρωισμού σε ένα φαντασιακό μέλλον», λέει ο Γιατρομανωλάκης. «Με τόσο μεγάλη και περίπλοκη παραγωγή εταιρειών σαν τη Marvel, με τόσες ταινίες για υπερήρωες, τηλεοπτικές σειρές και τεύχη, το μέλλον είναι θέμα διαχείρισης του “προϊόντος”: ή θα καταρρεύσει από το ίδιο του το βάρος ή θα αγαπηθεί από περισσότερους», πιστεύει ο Μιχάλης. «Είναι και στο χέρι του αναγνώστη το πώς θα δει τους ήρωες στο μέλλον», παρατηρεί ο Βασίλης ψηλαφίζοντας και την αρχαία σχέση του πρωταγωνιστή ενός έπους και του αναγνώστη του: «Θα τους ανακαλύψει σαν μύθους κάτω από ερείπια, σαν σπασμένα γυαλιά μετά την καταστροφή; Θα έχουν γίνει όλοι οι άνθρωποι υπερήρωες αλλά τραυματισμένοι; Ή θα μετενσαρκωθούν σε κάτι καλό, μιας και σε όλους μας ενυπάρχει αυτή η δυνατότητα, και η αντανάκλαση του μελλοντικού υπερήρωα θα είναι ενός τσακισμένου ανθρώπου που κοιτάει προς τα πάνω;».