Το θέατρο, ο τρελός και η αλήθεια

Ενα πρωί ο συγγραφέας και ηθοποιός Ντάριο Φο περπατούσε στην έρημη παραλία του Τσεζενάτικο, βυθισμένος στις σκέψεις του. Ηταν τότε που του είχε γεννηθεί η ιδέα ενός θεατρικού με αφορμή την υπόθεση Πινέλι, του αναρχικού σιδηροδρομικού εργάτη που είχε συλληφθεί για την τοποθέτηση βόμβας τον Δεκέμβριο του 1969 σε τράπεζα του Μιλάνου με τον τραγικό απολογισμό τον θάνατο 18 ανθρώπων και 88 τραυματιών. Ο Πινέλι έπειτα από τρεις ημέρες ανακρίσεων έπεσε μυστηριωδώς από το παράθυρο του 3ου ορόφου της Ασφάλειας και βρέθηκε νεκρός. Επίσημη εκδοχή: αυτοκτονία.

Καθώς ο Ντάριο περπατούσε, ένας αλλοπρόσαλλος τύπος τον πλησίασε και άρχισε να του διηγείται πως πριν από λίγο είχε βγει από την ψυχιατρική κλινική του Φορλί όπου ήταν έγκλειστος λόγω της παράξενης μανίας του να φοράει τα ρούχα των άλλων.

Μάλιστα μια φορά, όπως περιέγραψε στον έκπληκτο Φο, ήταν τόσο πειστικός παριστάνοντας τον ιερέα που ο κόσμος τον εμπιστεύθηκε και προσευχόταν μαζί του. Δεν ήθελε χρήματα, ήθελε απλώς να αλλάζει ρόλους – δικαστή, γιατρού κ.τ.λ. Κάπου εκεί η επιφοίτηση για τον Ντάριο Φο ήλθε. Και το κλειδί για μια από τις πιο εμβληματικές και διαχρονικές  πολιτικές κωμωδίες του βρέθηκε: «Ο “Τυχαίος θάνατος ενός αναρχικού” βρισκόταν εκεί, μπροστά μου. Ηταν αυτός».

Ο τρελός στη μυθοπλασία του Φο ισχυρίζεται ότι βρέθηκε στο ίδιο δωμάτιο όπου βασανίστηκε ο αναρχικός. Είχε μάθει απέξω, σύμφωνα με την υπόθεση του έργου, τον φάκελο της ανάκρισης και όταν άρχισε η δίκη ο υποτιθέμενος μάρτυρας ανασύστησε τα γεγονότα με τον δικό του τρόπο αλλά με ορθή επιχειρηματολογία, αναφορές και όρους πείθοντας το ακροατήριο. Ο ψευδομάρτυρας αποκάλυψε την παράλογη συμπεριφορά της Αστυνομίας.

Ο Ντάριο Φο χρησιμοποίησε πάντα το γκροτέσκ ως μεγεθυντικό φακό και έβγαζε από το μανίκι διάφορους μπαλαντέρ, όπως το πρόσωπο του τρελού. Και στη μακρά πορεία του από το χωριό Σαν Τζιάνο της επαρχίας Βαρέζε, μέχρι το Νομπέλ Λογοτεχνίας (1997) δεν ξέχασε ποτέ μια βασική αρχή των παραμυθάδων του τόπου του:

«Να αρχίζεις πάντα μια ιστορία αναπάντεχα, μπαίνοντας σε αυτήν από το παράθυρο, σαν να ήταν κλειστή η πόρτα και ύστερα να ξεπερνάς τα όρια, να προσπαθείς να βρεις στο μέγιστο της ανισορροπίας, την ισορροπία».

Ο Ντάριο Φο μπήκε από πολλά παράθυρα για να φωτίσει με λοξό τρόπο την κοινωνικοπολιτική κάθε φορά συνθήκη. Ασυμβίβαστος, γνήσιος απόγονος των τροβαδούρων και των μεσαιωνικών παλιάτσων σχεδόν αμέσως και ενώ έχει σπουδάσει στην Ακαδημία Τεχνών της Μπρέρα, ανακαλύπτει την έφεσή του στο θέατρο, στον αυτοσχεδιασμό, στη σάτιρα γράφοντας έργα που παίζονται και μεταφράζονται σε όλο τον κόσμο («Δεν πληρώνω δεν πληρώνω» ή «Μίστερο Μπούφο» για παράδειγμα). Η δράση του δεν σταματά εδώ: κάνει για χρόνια εκπομπές στο ραδιόφωνο και στην τηλεόραση (σε έναν ατελείωτο κλεφτοπόλεμο λογοκρισίας), ανεβάζει πολιτικές παραστάσεις σε καταλήψεις, σε δρόμους, σε εργοστάσια αλλά και στις μεγαλύτερες σκηνές του κόσμου, γράφει σενάρια, παρεμβαίνει στην πολιτική (ακόμη και ως υποψήφιος δήμαρχος του Μιλάνου στα 80 του…).

Και ζει τα πάντα σαν μια υπέροχη γιορτή.