Πνευματικό παιχνίδι με δέκα γράμματα

Πώς λέγεται η «αυγή στα αρχαία ελληνικά»; Τι είναι τα «οπτικά δοκάρια»,  και ποιος «αιθίοπας φύλαρχος»;  Οσοι αγαπούν τις λέξεις και τα λευκά τετράγωνα, ξέρουν. Η αγαπημένη τους σπαζοκεφαλιά γεννήθηκε έναν αιώνα πριν «για να περνάει η ώρα» κι έφτασε σήμερα να ορίζει μια παγκόσμια σταυρολεξική κοινότητα

Στο γραφείο του βρίσκονται ένα σωρό εγκυκλοπαίδειες και λεξικά. Από τα δεύτερα ο ίδιος προτιμάει το παλιό του «Παπύρου», ενώ έχει και ένα αυτοσχέδιο, με λέξεις τριών ή δύο γραμμάτων. Τα χρησιμοποιεί καθημερινά όταν, κατά μέσο όρο, καταπιάνεται με τρία-τέσσερα σταυρόλεξα. Ενα από αυτά, διαστάσεων 9×9, μπορεί να του πάρει και 2 ώρες, από τις οποίες μικρότερο διάστημα θα αφιερώσει στα τετράγωνα και μεγαλύτερο στους ορισμούς τους. Είναι μια τέχνη που ο 57χρονος Αλέξανδρος Γονατόπουλος, παρά τις σπουδές του στα πολιτικοοικονομικά, ασκεί εδώ και 30 χρόνια, αφού τη γνώρισε από τον πατέρα του, Θωμά, όταν εκείνος του έδινε χαρτζιλίκι για να τον βοηθάει. Πλέον έχει το στυλ του: δεν του πολυαρέσουν οι καταχωρίσεις από την επικαιρότητα και σίγουρα όχι οι τηλεαστέρες. Προτιμάει ορισμούς ευφάνταστους, όπως «οι δορυφόροι του “Ρ”» και όχι εύκολους όπως «άηχη… σιωπή». Και όταν τα έχει όλα έτοιμα, περνάει από τις εφημερίδες με τις οποίες συνεργάζεται, «ΤΑ ΝΕΑ», «Ελευθεροτυπία», «Καθημερινή», και παραδίδει έναν φάκελο με τη δουλειά της ερχόμενης βδομάδας. Ο Αλέξανδρος Γονατόπουλος, φυσικά, δεν επιδίδεται στη λύση σταυρολέξων. Αυτό που κάνει περιγράφεται στο σινάφι του με μια λέξη επτά γραμμάτων: «σύνθεση».

Οι ρίζες του παιχνιδιού, τα πρώτα πλέγματα λέξεων, βρέθηκαν σε ιερογλυφική γραφή σε τάφο του φαραώ Ραμσή Δ’ και σε πήλινες πλάκες της Πομπηίας. Κατόπιν τα ίχνη τους χάνονται μέχρι να έρθει ο 19ος αιώνας και κυρίως ο Σεπτέμβριος του 1890, όταν σε ένα ιταλικό περιοδικό, εμφανίστηκε ένα σταυρόλεξο 16 λευκών τετραγώνων, με την ένδειξη «για να περνάει η ώρα». Στις 21 Δεκεμβρίου 1913, το κυριακάτικο ένθετο της εφημερίδας «Νιου Γιορκ Γουόρλντ» φιλοξενούσε τη «σπαζοκεφαλιά» με τις διασταυρούμενες λέξεις και όλα σχεδόν τα σημερινά της χαρακτηριστικά, δημιούργημα ενός δημοσιογράφου από το Λίβερπουλ ονόματι Αρθουρ Ουίν. Είχε ρομβοειδές σχήμα και ορισμούς με το πρώτο και το τελευταίο τετράγωνο, στο στυλ «3-12 κάθετα: μέρος πλοίου». Αρεσε τόσο ώστε να μονιμοποιηθεί στην εφημερίδα ή να επεκταθεί σε μερικές ακόμα, δεν έγινε όμως και χαμός.

Χαμός έγινε στην ανέμελη «εποχή της τζαζ», μεταξύ άλλων χάρη σε πολυσέλιδες εκδόσεις που αγοράζονταν από ανθρώπους με την επιθυμία να βελτιωθούν, ακόμα και στον προθάλαμο ενός ιατρείου. Το περιοδικό «Νιου Γιόρκερ» μιλούσε για μανία. Η Δημόσια Βιβλιοθήκη της Νέας Υόρκης, ωστόσο, διαμαρτυρόταν γιατί οι «σταυρολεξάδες» στερούσαν τις εγκυκλοπαίδειες και τα λεξικά από όσους τα χρειάζονταν πραγματικά. Μέχρι το 1942 που θα δημοσίευαν το πρώτο από τα δημοφιλέστατα σήμερα σταυρόλεξά τους, οι «Νιου Γιορκ Τάιμς» προέβλεπαν ότι αυτή η «μάταιη αναζήτηση λέξεων» θα άντεχε μερικούς μήνες το πολύ. Στην Αγγλία, όπου ο ιός είχε μεταδοθεί από το 1924 με ξενιστή τη «Σάντεϊ Εξπρές», οι εργοδότες διαμαρτυρήθηκαν γιατί θεωρούσαν τα σταυρόλεξα αντιπαραγωγικά. Στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου βρετανοί αξιωματικοί ανησύχησαν βλέποντας σε σταυρόλεξο της «Ντέιλι Τέλεγκραφ» λήμματα που θύμιζαν κωδικές ονομασίες των συμμαχικών επιχειρήσεων και ανέκριναν ανεπιτυχώς τους δημιουργούς τους. Οι δυνατότεροι λύτες επιστρατεύονταν στα τμήματα αποκρυπτογράφησης εχθρικών μηνυμάτων.

Την ίδια εποχή, λίγα χρόνια μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο δηλαδή, ο δημοσιογράφος Στάθης Ευσταθιάδης, ως μαθητής Δημοτικού, αντικρίζει για πρώτη φορά το παιχνίδι σε εφημερίδα που είχε φέρει σπίτι ο πατέρας του. Τον κέρδισε η ευφάνταστη διατύπωση των ερωτημάτων και, όπως τότε έτσι και σήμερα, δεν λύνει σταυρόλεξα για να γίνει εξυπνότερος. Τα λύνει, ας πούμε, ενώ περιμένει ένα ταξί. Το αγαπημένο του είναι το εντελώς λευκό «που είναι και το πιο απαιτητικό, αν και προϋποθέτει “κόλπο”». Τον γοητεύουν επίσης οι λονδρέζικοι «Τάιμς», που κάθε πρωτοχρονιά δημοσιεύουν ένα σχεδόν αδύνατον να λυθεί. «Τώρα πια, βέβαια, μπορείς να ψάξεις στο Google όποιον ορισμό θες», λέει. «Αυτή είναι η διαφορά».

Με εξώφυλλο
τη Βουγιουκλάκη

Ισως περισσότερο από κάθε άλλη περίοδο ο κ. Ευσταθιάδης να απόλαυσε τα σταυρόλεξα στη χρυσή τους για την Ελλάδα εποχή, κάπου μεταξύ των δεκαετιών ’70 και ’80. Τότε μπήκε στον κόσμο τους και ένας από τους πιστότερους υπηρέτες τους, μεταβαίνοντας μάλιστα από την παντελή άγνοια για την ύπαρξή τους στην παραγωγική σύνθεση. Καταναλώνοντας αμέτρητα μολύβια και γόμες, ξεφυλλίζοντας σελίδες και σελίδες λεξικών και εγκυκλοπαιδειών, ο Γιώργος Κατσαρός έφτιαχνε σταυρόλεξα για τις εκδόσεις (ομώνυμες αρχικά, «Περιοδικός Τύπος» αργότερα) του αείμνηστου Στέλιου Ανεμοδουρά. Υπήρξαν χρονιές που το «Τεστ», ο «Γρίφος» ή το «Κουίζ» πουλούσαν 45.000 τεύχη την εβδομάδα – «αν έβαζαν και εξώφυλλο Βουγιουκλάκη γινόταν χαμός», λέει. Θυμάται παλιούς συνθέτες, με χέρια ικανά να βγάλουν ένα 10×10 σε μισή ώρα. Στο χέρι φυσικά, σε μακέτες με «σχάρες» τετραγώνων. Με ορισμούς ευρηματικούς, όπως «άγιοι… χωρίς σάρκα και οστά», που τους θυμάται ακόμα.

Ορισμοί που ταλαιπωρούσαν από καθηγητές μέχρι νοικοκυρές, φιλομαθείς πάντως, μεσήλικους κυρίως, και λίγους νέους. Στην γκάμα των επιλογών τους εισερχόταν στο μεταξύ και το λεγόμενο σκανδιναβικό σταυρόλεξο με ένθετους ορισμούς, ιδέα που συνέλαβε το 1954 ο Μπέρτιλ Γκέιγιερ. Το κρυπτογραφικό, γεννημένο το 1962 στην Αμερική, με αριθμούς να αντιστοιχούν σε γράμματα. Το αμερικανικό, με την υποχρέωση να βάλεις τις δοσμένες λέξεις στη σωστή θέση. Λύνονταν όλα στο τρόλεϊ για το σπίτι, στο καράβι για το νησί, στον καφέ της μοναξιάς, στην τουαλέτα βεβαίως ή, όπως στην περίπτωση του Νίκου Σαρόγλου, λίγο πριν αρχίσει η υπηρεσία του αστυνομικού της Τροχαίας. Συνταξιούχος πια, είχε την πρώτη του σταυρολεξική εμπειρία το 1971, σε ηλικία 12 χρόνων, στο ψυχωφελές περιοδικό «Προς την νίκην», σπαταλώντας στη συνέχεια το χαρτζιλίκι του σε έντυπα με κάπως λιγότερο κήρυγμα. Οταν έρχονταν οι εφημερίδες στο Τμήμα εκείνος έσπευδε στις τελευταίες σελίδες. Στα περιοδικά, αγαπημένα του είναι είτε τα λευκά είτε τα «ενσωματωμένα», που αποτελούνται από δύο με μπερδεμένους ορισμούς σταυρόλεξα και είναι μάλλον για γκουρού.

Οχι ότι ο κ. Σαρόγλου δεν είναι τέτοιος. Το 2005, στο τελευταίο, λόγω οικονομικών δυσχερειών, από τα πανελλήνια πρωταθλήματα που διοργάνωνε ο «Περιοδικός Τύπος» προς μεγάλη ευχαρίστηση σταυρολεξάδων που συνέρρεαν από όλη τη χώρα, σχηματίζοντας χρόνιες φιλίες ή σύντομα πηγαδάκια με διαφωνίες για το αν ο ορισμός «σάπιος» απαιτεί τη λέξη «σαθρός» ή «σαπρός», εκείνος είχε πάρει Βραβείο Β’ Περιοχής ερχόμενος πρώτος στην Πελοπόννησο. Σήμερα θυμάται έναν ταξιτζή από την Αίγινα, τον Νίκο Πασχάλη, που είχε ανακηρυχθεί νικητής τρεις συνεχόμενες χρονιές. Οι αρετές του δυνατού λύτη είναι, κατά τη γνώμη του, μνήμη, γνώσεις ή δίψα για αυτές, υπομονή και επιμονή. Και η ωφέλεια δεν είναι μόνο η πνευματική εγρήγορση. «Εχω μάθει πράγματα», λέει, «που αλλιώς δεν θα υπήρχε τρόπος να μάθω».      

Και μαθαίνουμε και διασκεδάζουμε

Από επιστημονικής σκοπιάς τα πράγματα είναι πιο συγκεκριμένα. Γεμάτος μικρές ή μεγάλες οθόνες κάθε είδους και ηλεκτρονικά βοηθήματα ή παιχνίδια, ο σύγχρονος τρόπος ζωής πιθανόν αφήνει αγύμναστες κάποιες εγκεφαλικές λειτουργίες, λέει ο νευροψυχολόγος Ευθύμης Αγγελάκης. Ερευνες δείχνουν ότι «η συστηματική ενασχόληση με σταυρόλεξα στην τρίτη ηλικία μπορεί να καθυστερήσει κατά δυόμισι χρόνια την έναρξη δυσκολιών μνήμης σε άτομα που θα πάθουν άνοια (οι μισοί εκ των οποίων, τη νόσο Αλτσχάιμερ), ανεξαρτήτως μορφωτικού επιπέδου». Αν, επίσης, μαθητές και φοιτητές μελετήσουν εκπαιδευτική ύλη και στη συνέχεια λύσουν σταυρόλεξα με όρους από αυτήν, θα την θυμούνται ευκολότερα. Σε μικρούς και μεγάλους, πάντως, τη στιγμή που λύνουν ένα σταυρόλεξο ο μετωπιαίος λοβός «ψάχνει στις αποθήκες λεκτικής μνήμης, κυρίως στον αριστερό κροταφικό και βρεγματικό λοβό, όπως ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής χρησιμοποιεί τη RAM και τον επεξεργαστή του για να ψάξει δεδομένα στον σκληρό δίσκο».

Στις καρδιές των φανατικών βέβαια, οι λέξεις και οι ορισμοί τους, είναι περισσότερο μεράκι και λιγότερο τεχνική αυτοβελτίωσης. Αν συνθέτουν σταυρόλεξα μπορεί να είναι τόσο αγαπητά, όπως αυτά του Γουίλ Σορτζ στους «Νιου Γιορκ Τάιμς», ώστε η ζωή τους να γίνει ταινία («Wordplay») ή τόσο δημοφιλή όσο του Βρετανού Τζον Γκράχαμ που τιμήθηκε από τη Βασίλισσα Ελισάβετ και ανακοίνωσε ότι πάσχει από καρκίνο μέσα από ένα δικό του. Οι λάτρεις μπορεί να εκτιμούν, όπως ο κ. Γονατόπουλος, καθένα που «συνδυάζει χιούμορ, φαντασία αλλά και απαιτήσεις γνώσεων», να εκνευρίζονται με «νεκρά γράμματα» τα οποία διατρέχει μόνο μία λέξη ή αδιάφορους ορισμούς και δεν ενοχλούνται όταν εξαιτίας λάθους ή ανάγκης για βοήθεια «σπάνε τα τηλέφωνα στην εφημερίδα». Να σέβονται, όπως λέει ο κ. Κατσαρός, την ευκολία του υπολογιστή, να ξέρουν όμως ότι ένα λογισμικό σύνθεσης σταυρολέξων στερείται φαντασίας. Πλέον, εξάλλου, έχουν και το stavrolexaonline.gr, με τους εβδομαδιαίους διαγωνισμούς και τους κατατακτήριους πίνακες, το οποίο διαχειρίζεται ο Λεωκράτης Ανεμοδουράς, εγγονός του Στέλιου. Αν τώρα έχουν δεκαετίες στο κουρμπέτι, μπορούν να εκτιμήσουν και τα οφέλη του σπορ. «Για τους ηλικιωμένους, εκτός από ψυχαγωγία είναι και τεστ για τη μνήμη τους», λέει ο κ. Ευσταθιάδης. «Για τους νέους είναι και ευκαιρία να μάθουν πράγματα. Αν συναντήσουν, λ.χ., δυο-τρεις φορές το “πώς λέγεται ο ήλιος στα λατινικά”, στο τέλος θα το μάθουν». Και τι χρειάζεται τώρα αυτό; Μπορεί τίποτα. Για την ιστορία, πάντως, η απάντηση έχει τρία γράμματα.