Παιδιά και νέες τεχνολογίες: Υπάρχει όριο;

Αν οι παλιότερες γενιές γνώρισαν τα γκάτζετ και το Διαδίκτυο στην ενήλικη ζωή τους, τα σημερινά παιδιά γεννιούνται και μεγαλώνουν σε έναν κόσμο στον οποίο κυριαρχεί η τεχνολογία και εξοικειώνονται εξ απαλών ονύχων με συσκευές, εφαρμογές και υπηρεσίες.

Φυσικό είναι! Τα παιδιά δεν κάνουν τίποτε άλλο παρά να μιμούνται τους γονείς τους που χρησιμοποιούν ευρέως από λάπτοπ μέχρι ταμπλέτες και από e-readers μέχρι smartphones.

Στην Αμερική, πάνω από το ένα τρίτο (38%) των βρεφών έως δύο ετών έχει χρησιμοποιήσει φορητή συσκευή (κινητό τηλέφωνο ή ταμπλέτα), σύμφωνα με έρευνα της οργάνωσης Common Sense Media. Μόλις πριν από δύο χρόνια το ποσοστό αυτό δεν ξεπερνούσε το 11%, γεγονός που καταδεικνύει τη ραγδαία διείσδυση της τεχνολογίας ακόμη και στις προσχολικές ηλικίες.

Στη χώρα μας η κατάσταση δεν διαφέρει πολύ: σύμφωνα με έρευνα του Ελληνικού Κέντρου Ασφαλούς Διαδικτύου το 2011, ακόμη και τα παιδιά του Νηπιαγωγείου έχουν κινητά, ενώ στο Δημοτικό το ποσοστό φτάνει στο 36%. Επιπλέον, ένα στα πέντε Ελληνόπουλα από τεσσάρων έως έξι ετών σερφάρει στο Διαδίκτυο από το σπίτι και ένα στα εκατό νήπια διαθέτει προφίλ στα κοινωνικά δίκτυα.

«Η τεχνολογία πλέον είναι σαν το σερβίτσιο των πιάτων. Δεν λείπει από κανένα σπίτι», σχολιάζει η δημοσιογράφος και παρουσιάστρια δελτίου ειδήσεων του Mega Λίνα Δρούγκα, η οποία παραδέχεται πως η σχέση της με αυτήν περιορίζεται στα απολύτως βασικά. «Δεν είμαι μαμά γκατζετάκιας. Επομένως ο Αλκης δεν έχει πάρει από μένα», διευκρινίζει προσθέτοντας αμέσως μετά πως ο τεσσεράμισι ετών γιος της γνωρίζει πολύ καλά πώς να συνδέεται στο Skype, πού θα βρει φωτογραφίες στο iPad και πώς σερφάρει κάποιος στο Ιντερνετ.

«Μου ζητά συχνά να δει κινούμενα σχέδια στον υπολογιστή. Με βλέπει που γράφω μια λέξη – κλειδί για την αναζήτησή μας και περιμένει πώς και πώς να μάθει και αυτός να γράφει», σχολιάζει η δημοσιογράφος, που με έκπληξη περιγράφει την πρώτη επαφή του γιου της με τους υπολογιστές.

«Ηταν περίπου δύο ετών όταν τον είδα προσηλωμένο σε ένα παιδικό κομπιούτερ που του είχαν κάνει δώρο. Στην αρχή πίστευα πως ήταν για μεγαλύτερα παιδιά. Υστερα όμως από δυο – τρεις μήνες ήταν εκπληκτική η άνεση με την οποία κουνούσε το ποντίκι, ανοιγόκλεινε τα παράθυρα ή επέλεγε από τη λίστα που είχε μπροστά του το παιχνίδι που ήθελε».

Σύμφωνα με την έρευνα της Common Sense Media, τρία στα τέσσερα παιδιά έως οκτώ ετών έχουν πρόσβαση σε φορητές συσκευές. Το ποσοστό αυτό σχεδόν διπλασιάστηκε την τελευταία διετία, από 38% στο 72%, ενώ η μέση διάρκεια χρήσης τριπλασιάστηκε από 5 σε 15 λεπτά καθημερινά. Παράλληλα, διπλασιάστηκε το ποσοστό των παιδιών που χρησιμοποιούν αυτές τις συσκευές σε καθημερινή βάση: από το 8% πήγε στο 17%. Επιπλέον, 7% των παιδιών έχουν τη δική τους ταμπλέτα.

«Πρόκειται για μια πραγματικά σημαντική καμπή. Τα στοιχεία καταδεικνύουν ραγδαίες και βαθιές αλλαγές στον 21ο αιώνα, τόσο αναφορικά με την παιδική ηλικία όσο και τη μάθηση», δήλωσε ο Τζέιμς Στέγερ, διευθύνων σύμβουλος του οργανισμού. Από την έρευνα προκύπτει ακόμη ότι τα παιδιά ξοδεύουν λιγότερο χρόνο μπροστά στην τηλεόραση, συνεπαρμένα από τον διαδραστικό κόσμο του Ιντερνετ. Οι ανήλικοι έως οκτών ετών περνούν κατά μέσο όρο μία ώρα και 55 λεπτά την ημέρα μπροστά στη «μικρή οθόνη», 21 λεπτά λιγότερο σε σχέση με το 2011.

Οι οικογένειες χαμηλών εισοδημάτων είναι πιο πιθανό να έχουν την τηλεόραση ανοιχτή περισσότερη ώρα σε σχέση με τα υψηλότερων εισοδημάτων νοικοκυριά. Παράλληλα, εξακολουθεί να υπάρχει χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών στην κατοχή φορητών συσκευών, το οποίο όμως σταδιακά γεφυρώνεται – βοηθούσης και της κυκλοφορίας φθηνών έξυπνων κινητών και ταμπλετών. Η πρόσβαση των φτωχών οικογενειών σε smartphones αυξήθηκε από 27% σε 51% μέσα σε δύο χρόνια, ενώ η κατοχή ταμπλετών σκαρφάλωσε στο 20% από το 2%.

Ωστόσο, η έρευνα επισημαίνει ένα «κενό εφαρμογών» (app gap) εν μέρει επειδή μόνο το 46% των χαμηλού εισοδήματος οικογενειών έχει πρόσβαση σε υψηλής ταχύτητας Ιντερνετ και ως εκ τούτου σε προγράμματα και εφαρμογές. Η έρευνα διαπίστωσε ότι περίπου τα μισά παιδιά (48%) κάτω των δύο ετών διαβάζουν βιβλία ή άλλα έντυπα καθημερινά, ενώ το ένα τέταρτο διαβάζει σε εβδομαδιαία βάση και ένα στα πέντε ποτέ.

Ο υπολογιστής και το κινητό, όπως όλα δείχνουν, είναι πλέον… μέλη της οικογένειας και της παρέας. Αυτό τουλάχιστον αποδεικνύει έρευνα της MindSearch (2010) σε πάνω από δύο χιλιάδες Ελληνόπουλα, η οποία έδειξε πως σχεδόν εννέα στα δέκα παιδιά  μπαίνουν κάθε μέρα στο Διαδίκτυο.

Ωστόσο, το πιο ανησυχητικό αποτέλεσμα της έρευνας είναι το ποσοστό των παιδιών (34%) που συνάντησαν από κοντά ανθρώπους που γνώρισαν στο Ιντερνετ. Οπως αναφέρει σε επίσημη αναφορά του το Κέντρο Προστασίας Παιδιών στη Βρετανία, «οι μισές και παραπάνω περιπτώσεις σεξουαλικής εκμετάλλευσης παιδιών γίνονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το facebook είναι το νούμερο ένα πεδίο δράσης, δεν είναι όμως το μοναδικό».

«Εχω πολλές επιφυλάξεις για όσα μπορεί να γίνουν στο Διαδίκτυο εν αγνοία μας. Οταν ο μεγάλος μου γιος – ο 17χρονος σήμερα Νίκος – έφτιαξε προφίλ στο facebook, γύρω στα δεκατέσσερα, φοβόμουν πολύ, κυρίως για τις επαφές του και τους ανθρώπους με τους οποίους συναναστρεφόταν. Σε κάθε ευκαιρία βέβαια του έλεγα να μη μιλάει με αγνώστους, να μη δίνει προσωπικά στοιχεία, ούτε να αποδέχεται αιτήματα φιλίας από γυναίκες που δεν γνωρίζει. Ηταν στην κρίσιμη ηλικία της εφηβείας και κάθε γονιός τα φοβάται αυτά. Επειδή όμως ποτέ δεν ήμουν σίγουρη, διακριτικά έμπαινα κάποιες φορές στη σελίδα του για να δω τι ανεβάζει ή με ποιους μιλάει», σχολιάζει η Τζίνα Σταματιάδη, που μέχρι στιγμής δεν έχει τις ίδιες ανησυχίες για τον μικρότερο γιο της, τον 9χρονο Νεκτάριο.

«Δεν έχει καμία σχέση με τον αδελφό του. Τουλάχιστον μέχρι στιγμής. Ανοίγει τον υπολογιστή μόνο για να δει ταινίες ή να παίξει. Πιστεύω πως όταν και ο Νεκτάριος αποκτήσει τέτοιες ανησυχίες, τόσο ο αδελφός του όσο και εγώ θα είμαστε από πάνω του για να τον προφυλάξουμε».

Για τη Νίκη Ψ., μητέρα της 9χρονης Ευθυμίας και του 7χρονου Χρήστου, η μάθηση είναι πλέον πολύ στενά συνδεδεμένη με τις ταμπλέτες και τα λάπτοπ. Το σχολείο ωστόσο, όπως υποστηρίζει, θα έπρεπε να αναλαμβάνει ρόλο εκπαιδευτή και σε θέματα ορθής χρήσης της τεχνολογίας. «Πέρυσι, που η Ευθυμία πήγαινε Γ’ Δημοτικού, της ζητήθηκε να κάνει μια εργασία με θέμα την οχιά της Μήλου. Να τυπώσει δηλαδή φωτογραφίες και να βρει σχετικές πληροφορίες. Πώς όμως απαιτείς από τους μαθητές να χρησιμοποιούν το Ιντερνετ για θέματα εκπαίδευσης χωρίς να τους έχεις πρώτα ενημερώσει για πιθανούς κινδύνους;» αναρωτιέται.

Σύμφωνα με τον Στέγερ, το ζήτημα είναι πώς προσεγγίζουμε τις κατακλυσμιαίες αλλαγές στον χώρο της τεχνολογίας – ερώτημα που απευθύνεται τόσο προς τους γονείς όσο και προς τη βιομηχανία. Η Αμερικανική Παιδιατρική Εταιρεία προειδοποιεί ότι τα παιδιά κάτω των δύο ετών δεν πρέπει να έχουν καμία επαφή με οθόνες. Οι περισσότεροι γονείς, όμως, αγνοούν τη σύσταση.

Σήμερα υπάρχει ένας τεράστιος αριθμός apps για μωρά και παιδιά που διατίθενται δωρεάν ή σε χαμηλό κόστος: από εκπαιδευτικές εφαρμογές που διδάσκουν στο παιδί τα πρώτα του τα γράμματα μέχρι παιχνίδια και εφαρμογές μουσικής. Και αν αναρωτιέστε τι κάνει ένα δίχρονο με μια ταμπλέτα ή ένα smartphone, οι ερευνητές ρώτησαν τους γονείς και έλαβαν τις απαντήσεις: ένα κορίτσι δέκα μηνών παίζει διαρκώς «Angry Birds», ενώ ένα δίχρονο αγόρι ασχολείται μανιωδώς με το «Jake and the Neverland Pirates»!      

«Η τεχνολογία θέλει μέτρο και επίβλεψη»
Ματίνα Βαγιανού, μητέρα του 4χρονου Βασίλη και της δυόμισι ετών Εύας 
«Η μίμηση παίζει σημαντικό ρόλο. Εάν δεν χρησιμοποιούσα την τεχνολογία στην καθημερινότητά μου, ενδεχομένως τα παιδιά μου να μην είχαν την ίδια εξοικείωση», σχολιάζει η Ματίνα Βαγιανού. «Ο Βασίλης, ως μεγαλύτερος, είναι πολύ μέσα στα πράγματα. Η Εύα ακόμα είναι μικρή. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν φορές που ζητάει να της ξεκλειδώσω το κινητό για να ζωγραφίσει σε μια από τις εφαρμογές που έχω κατεβάσει. Επειδή η ζωγραφική αρέσει πολύ και στον αδελφό της, θα έλεγα πως τον μιμείται και εκείνος με τη σειρά του εμένα», επισημαίνει η Ματίνα που υπογραμμίζει πως τα όρια και η επίβλεψη είναι τα πιο σημαντικά συστατικά στην ισορροπημένη σχέση παιδιών και τεχνολογίας. «Δεν τους λέω πάντα ναι όταν θέλουν να ανοίξουν το DVD ή να δουν φωτογραφίες στο κινητό. Η τεχνολογία θέλει μέτρο και επίβλεψη. Ακόμα και απαγορεύσεις. Οταν πω ότι ο υπολογιστής πρέπει να κλείσει, θα κλείσει ακόμα και αν αντιδράσουν». Η εξοικείωση των σημερινών παιδιών με τις εφαρμογές και τις ταμπλέτες δεν μπορεί να συγκριθεί με δεδομένα περασμένων δεκαετιών. «Κάποτε σε κάθε σπίτι υπήρχε μόνο ένας υπολογιστής, συνήθως στο σαλόνι. Οταν οι γονείς μου μού αγόρασαν κομπιούτερ στη Γ’ Γυμνασίου, ελάχιστοι συμμαθητές μου είχαν στο σπίτι τους», θυμάται η Ματίνα.

«Το Διαδίκτυο είναι και εργαλείο μάθησης»
Τζίνα Σταματιάδη, μητέρα του 9χρονου Νεκτάριου και του 17χρονου Νίκου
«Ως καθηγήτρια Αγγλικών προτρέπω πάντα τους μαθητές μου να διαβάζουν στο Ιντερνετ κείμενα για τους αγαπημένους τους αθλητές ή τραγουδιστές και να κατεβάζουν σειρές για να βελτιώσουν την προφορά και την ομιλία τους. Και ο Νίκος, ο μεγάλος μου γιος, έκανε το ίδιο όταν προετοιμαζόταν για το Proficiency και βελτιώθηκε πολύ. Πάντα όμως τονίζω στους μαθητές μου πως πρέπει να επισκέπτονται μόνο ασφαλείς ιστοσελίδες».

«Γονείς δεν είμαστε μόνο στο σπίτι, αλλά και στο Ιντερνετ» 
Νίκη Ψ., μητέρα της 9χρονης Ευθυμίας και του 7χρονου Χρήστου
«Με κάθε ευκαιρία εξηγώ και στα δυο μου παιδιά πως δεν πρέπει να δίνουν τα προσωπικά τους στοιχεία όταν τους ζητούνται. Οπως για παράδειγμα συμβαίνει με τα λεγόμενα “pop up” παράθυρα που εμφανίζονται από το πουθενά στις οθόνες των υπολογιστών. Και οι γονείς όμως έχουν μερίδιο ευθύνης: πρέπει επιτέλους όλοι να καταλάβουμε πως γονείς δεν είμαστε μόνο στο σπίτι αλλά πλέον και στο Ιντερνετ».