Οχι σεξισμό παρακαλώ, είμαστε Σουηδοί

Ισως το πιο παράξενο πράγµα σχετικά µε το τεστ Μπέχντελ, για κάποιον που δεν ζει στη Σουηδία, είναι ότι στους Σουηδούς, µόνο παράξενο δεν φαίνεται. Το γνωρίζουν καλά γιατί εµφανίστηκε καιρό πριν, σαν ένα αστείο, σε ένα κόµικς του 1985 µε τίτλο «Λεσβίες που πρέπει να αποφεύγετε». Η λειτουργία του είναι απλή: για να περάσει τη δοκιµασία µια ταινία µυθοπλασίας, οφείλει να περιέχει τουλάχιστον µια σκηνή στην οποία δύο σαφώς κατονοµασµένες γυναίκες συζητούν µεταξύ τους για οτιδήποτε άλλο, εκτός από άνδρες. Μα είναι κάτι που συµβαίνει, θα πει οποιοσδήποτε έχει συναντήσει στη ζωή του (ή είναι) γυναίκα. Και όµως, πολλές ταινίες δεν έχουν την ίδια γνώµη. Ούτε καν κάποιες που θεωρούνται φεµινιστικές και σίγουρα όχι τα περισσότερα χολιγουντιανά µπλοκµπάστερ.

Τα αποτελέσματα έχουν τέσσερις διαβαθμίσεις. Ενα φιλμ μπορεί να περιλαμβάνει λιγότερες από δύο γυναίκες, δύο ή περισσότερες αλλά να μη μιλιούνται, δύο που συζητούν μεταξύ τους αλλά αποκλειστικά για άνδρες και, τέλος, να συμφωνεί με την προϋπόθεση που λέγαμε προηγουμένως. Κάπως έτσι αποτυγχάνουν να «περάσουν» η τριλογία του «Αρχοντα των δαχτυλιδιών», όλες οι ταινίες της σειράς «Ο πόλεμος των άστρων», το «Social Network», το «Pulp Fiction» και όλες τού «Χάρι Πότερ», εκτός από μία. Το πρόσφατο «Gravity» του Αλφόνσο Κουαρόν επίσης δεν παίρνει καλό βαθμό, καθώς περιλαμβάνει μόνο έναν γυναικείο ρόλο, αν και πρωταγωνιστικό, για τη Σάντρα Μπούλοκ. Ούτε και το πειρατικό δράμα «Captain Phillips» του Πολ Γκρίνγκρας, για μια αποκλειστικά ανδρική συμμορία πειρατών που επιτίθεται σε ένα πλοίο με αποκλειστικά ανδρικό πλήρωμα. Το «Θορ» τα καταφέρνει, με μια σκηνή όπου η Νάταλι Πόρτμαν συζητά με την Κατ Ντένινγκς για πυρηνική φυσική. Παλιότερες ταινίες όπως το «Τελευταία έξοδος: Ρίτα Χέιγουορθ», όχι.
«Πολλοί θεατές έχουν αντιδράσει θετικά στην πρωτοβουλία, η οποία για μερικούς συνιστά μια αναπάντεχη αποκάλυψη», έλεγε πρόσφατα σε συνέντευξή της η Ελεν Τέιλε, διευθύντρια του αρτιστίκ προσανατολισμένου κινηματογράφου Bio Rio στη Στοκχόλμη. «Οι πεποιθήσεις για τον ρόλο των γυναικών στην κοινωνία επηρεάζονται και από το γεγονός ότι οι θεατές σπάνια βλέπουν μια “υπερηρωίδα”, μια γυναίκα καθηγήτρια ή απλώς ένα άτομο θηλυκού γένους που αντιμετωπίζει ανυπέρβλητες προκλήσεις και καταφέρνει να τις ξεπεράσει». Ξεκαθάριζε ωστόσο ότι η βαθμολόγηση του τεστ Μπέχντελ δεν αφορά την ποιότητα του φιλμ: «Σκοπός είναι να δούμε περισσότερες γυναικείες ιστορίες και προσεγγίσεις στις κινηματογραφικές οθόνες». Μάλλον γι’ αυτό το κρατικό Σουηδικό Ινστιτούτο Κινηματογράφου υποστηρίζει το εγχείρημα. Και δεν είναι μόνο του: το σκανδιναβικό καλωδιακό κανάλι Viasat Film ανακοίνωσε ότι θα αρχίσει να παρουσιάζει τις διατιμήσεις του τεστ στις κριτικές του, ενώ έχει προγραμματίσει και μια Σούπερ Κυριακή στις 17 Νοεμβρίου, αποκλειστικά με ταινίες που «διακρίθηκαν», όπως οι «Αγώνες πείνας», «Η σιδηρά κυρία», «Αγριότητα».

Από τους τίτλους γίνεται φανερό ότι η διευκρίνιση της Τέιλε περί συσχετισμού του τεστ με τη συνολική ποιότητα των φιλμ, μόνο αχρείαστη δεν ήταν. Οι δε διαφωνίες δεν είναι ανύπαρκτες: «Υπάρχουν ένα σωρό φιλμ που περνούν το τεστ και δεν βοηθούν στο παραμικρό την κοινωνία ώστε να γίνει πιο ίση ή τέλος πάντων καλύτερη, αλλά και πάρα πολλά που δεν περνούν το τεστ και κάνουν φανταστική δουλειά σε αυτούς τους τομείς», έλεγε ο σουηδός κριτικός κινηματογράφου Χάινεκ Πάλας. Για αυτόν, όπως και για άλλους, παρόμοιες προσπάθειες συνιστούν μάλλον γραφειοκρατικές χοντράδες χωρίς αποτέλεσμα.

Η Σουηδία πάντως έχει και άλλες, όπως την ντιρεκτίβα του Σουηδικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου, του μεγαλύτερου χορηγού του εγχώριου σινεμά, που διαθέτει το 50% των χρηματοδοτήσεών του, σε γυναίκες δημιουργούς. Μια άλλη ανεξάρτητη Αρχή ελέγχει όσες εταιρείες ενισχύουν με τις διαφημίσεις τους φυλετικά στερεότυπα, εμφανίζοντας λ.χ. φειδωλά ντυμένες γυναίκες, μόνο και μόνο για να τραβήξουν τα βλέμματα. Την ίδια στιγμή ωστόσο στην Αμερική, έρευνες όπως εκείνη του Κέντρου για τη Μελέτη των Γυναικών σε Τηλεόραση και Κινηματογράφο δείχνουν ότι στα εκατό δημοφιλέστερα αμερικανικά φιλμ του 2011, γυναίκες ήταν το 33% των χαρακτήρων και μόνο το 11% ήταν ρόλοι πρωταγωνιστικοί. Αλλη έρευνα, του Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, έδειξε ότι η αναλογία ανδρών και γυναικών στο σινεμά παραμένει 2 προς 1 εδώ και περίπου έξι δεκαετίες. Μελετώντας φιλμ από το 1950 ώς το 2006, βρήκε ότι οι γυναίκες ήταν δύο φορές πιθανότερο να εμφανιστούν σε απροκάλυπτα σεξουαλικές σκηνές, τη στιγμή που οι άνδρες παρουσιάζονταν τις περισσότερες φορές βίαιοι.