1.406 έργα τέχνης, πολλή σιωπή

Τη λάμψη ακολουθεί το σκοτάδι στην είδηση ότι βρέθηκαν κρυμμένα σε ένα διαμέρισμα-αχούρι στο Μόναχο 1.500 έργα τέχνης με υπογραφές σπουδαίων ζωγράφων, όπως των Πάμπλο Πικάσο, Ανρί Ματίς και Μαρκ Σαγκάλ, που θεωρούνταν επί δεκαετίες κατεστραμμένα ή χαμένα.

Τρεις ημέρες μετά την αποκάλυψη οι γερμανικές Αρχές αρνούνται να δώσουν στη δημοσιότητα τη λίστα με τα έργα. Οι πληροφορίες δίνονται με το σταγονόμετρο. Και ουδείς μπορεί να ξεκαθαρίσει το τοπίο, με αποτέλεσμα ναι μεν οι πρώτες εκτιμήσεις να μιλούν για θησαυρό αξίας άνω του ενός δισ. ευρώ, ύστερα όμως από όλη αυτή τη μυστικοπάθεια να ακούγονται και κάποιες φωνές που εκφράζουν τον φόβο ότι μέρος τουλάχιστον του θησαυρού μπορεί να είναι και άνθρακας. Υπόθεση όχι αστήριχτη αν λάβει κάποιος υπόψη ότι από τις 21.000 έργα τέχνης – κυρίως  δημιουργίες του μοντέρνου κινήματος, που ανήκαν στη λεγόμενη «εκφυλισμένη τέχνη», κατά τον Χίτλερ – τα οποία είχαν κατασχεθεί από τους Ναζί από γερμανικά μουσεία μόνο μέσα στο 1937, τα δύο τρίτα ήταν πολλαπλά (λιθογραφίες, μεταξοτυπίες κ.λπ.) και μόλις το ένα τρίτο αυθεντικά έργα τέχνης, σύμφωνα με τον Κρίστοφ Τσούσλαγκ, ειδικό στην «εκφυλισμένη τέχνη» στο Πανεπιστήμιο της Κόμπλεντς.

Οι λιγοστές πληροφορίες που έρχονται μετά τη βασική αποκάλυψη του γερμανικού περιοδικού «Focus» ρίχνουν τον αριθμό των έργων από 1.500 σε 1.406 και διευρύνουν τη χρονική γκάμα που κάλυπτε η κρυμμένη πινακοθήκη στο διαμέρισμα του Κορνήλιου Γκούρλιτ, στο Μόναχο. Δεν υπήρχαν λοιπόν έργα μόνο του τέλους του 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού, αλλά και δημιουργίες του 16ου αιώνα, χωρίς ωστόσο να γνωρίζουμε ποιων καλλιτεχνών.

Ελαφρώς αυξήθηκε η λίστα με τα ονόματα των ζωγράφων, των οποίων τα έργα βρέθηκαν στη γερμανική «σπηλιά του Αλί Μπαμπά». Πέρα από τους Πάμπλο Πικάσο, Ανρί Ματίς, Πιερ Ογκίστ Ρενουάρ, Μαρκ Σαγκάλ, Μαξ Μπέκμαν, Πολ Κλέε, Οσκαρ Κοκόσκα και Μαξ Λίμπερμαν, έρχονται να προστεθούν και ο Καναλέτο, ο Τουλούζ Λοτρέκ, ο Γκουστάβ Κουρμπέ και ο Φραντς Μαρκ.

Αν και τα ονόματα είναι πολύ σημαντικά και οι ειδικοί κάνουν λόγο για έργα που είναι εντελώς άγνωστα, η ιστορικός τέχνης Μάικε Χόφμαν του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου, η οποία εκλήθη από τις Αρχές να εξετάσει τα έργα, κάνει ιδιαίτερη μνεία σε ένα έργο του Ανρί Ματίς που χρονολογείται περί το 1920, όπως και στα επίσης άγνωστα ως σήμερα του Οτο Ντιξ (μία αυτοπροσωπογραφία του 1919) και του Μαρκ Σαγκάλ (μία μεταφορική σκηνή σε γκουάς).

Ενα από τα έργα μάλιστα βεβαιώθηκε ότι προέρχεται από τη συλλογή της Πινακοθήκης του Μάνχαϊμ, που τώρα στεγάζεται στο Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης της πόλης. Ενα άλλο έχει πιο διάσημη ιστορία. Πιθανότατα ανήκε στη συλλογή του Πολ Ρόζενμπεργκ, συλλέκτη και παππού τής Αν Σινκλέρ, της δημοσιογράφου και τέως συζύγου του πρώην διευθύνοντος συμβούλου του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου Ντρομινίκ Στρος-Καν. Πρόκειται για το «Πορτρέτο κυρίας» του Ανρί Ματίς, που σύμφωνα με όσα γράφει η Αν Σινκλέρ σε βιβλίο της το οποίο κυκλοφόρησε πέρυσι ο παππούς της το αγόρασε ένα βράδυ έπειτα από συνάντηση που είχε με τον καλλιτέχνη στη Νίκαια της Γαλλίας, το 1939, λίγες εβδομάδες  μετά το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο έμπορος τέχνης και προσωπικός φίλος των Πικάσο, Μπρακ και Ματίς έφυγε με ορισμένα τελάρα υπό μάλης, ανάμεσά τους και το συγκεκριμένο που τώρα βρέθηκε στο Μόναχο και, όπως υποστηρίζει η εγγονή του, τον κρέμασε το ίδιο βράδυ στον τοίχο, και ας επέστρεψε στις 2.30 τα ξημερώματα.

Ανατροπή όμως υπάρχει και στα δεδομένα που αφορούν πρακτικά ζητήματα. Αν και ουδείς αμφισβητεί το γεγονός ότι ο Κορνήλιος Γκούρλιτ βρέθηκε στο στόχαστρο των Αρχών στις 22 Σεπτεμβρίου 2010, όταν σε τυπικό τελωνειακό έλεγχο στο τρένο διαπιστώθηκε πως έφερε πάνω του 9.000 ευρώ, μεγάλο ποσό σε μετρητά για ένα αυθημερόν ταξίδι, η έρευνα από την  οικονομική υπηρεσία της Γερμανίας στο σπίτι του – στο προάστιο Σβάμπινγκ του Μονάχου – δεν έγινε, όπως διευκρινίστηκε σε ειδική συνέντευξη Τύπου που δόθηκε χθες στο Αουγκσμπουργκ, στις αρχές του 2011, αλλά τον Σεπτέμβριο του 2012. Αλλες πληροφορίες ωστόσο θέλουν την έρευνα να έγινε στις 28 Φεβρουαρίου της ίδιας χρονιάς.

Η λεπτομέρεια αυτή βεβαίως δεν είναι αρκετή για να ρίξει τους τόνους και να μειώσει την ένταση που έχει προκαλέσει το γεγονός ότι η γερμανική κυβέρνηση αν και γνώριζε την όλη υπόθεση δεν την είχε δώσει στη δημοσιότητα. «Η κυβέρνηση γνώριζε την υπόθεση επί πολλούς μήνες», παραδέχτηκε ο Στέφεν Ζάιμπερτ, εκπρόσωπος της Καγκελαρίου Ανγκελα Μέρκελ, ενώ οι Αρχές αφήνουν να εννοηθεί ότι δεν προχώρησαν σε δημοσιοποίηση της υπόθεσης για το καλό των έργων.

Τι σημαίνει αυτό; Ηταν βέβαιο ότι οι Αρχές θα βομβαρδίζονταν με αιτήματα από πιθανούς κληρονόμους που θα διεκδικούσαν κάποιο από τα ανευρεθέντα έργα. Ωστόσο η πιστοποίηση της κυριότητας ενός έργου τέχνης είναι υπόθεση δύσκολη και χρονοβόρα. Και δεδομένου ότι το γνωρίζουν αυτό οι Αρχές προσπάθησαν να κρατήσουν για όσο μεγαλύτερο χρονικό διάστημα μπορούσαν την υπόθεση κρυφή ώστε να δουν πώς θα διαχειριστούν τα έργα. Αν δεν εντοπιστούν οι κάτοχοι των έργων ή δεν βρεθεί μια καλή δικαιολογία από τις Αρχές για να στοιχειοθετηθεί υπόθεση εναντίον του Κορνήλιου Γκούρλιτ οι πίνακες θα πρέπει να του επιστραφούν.

Ωστόσο είναι πολλοί αυτοί που δεν κατανοούν τη «διακριτικότητα» των Αρχών, που κράτησαν για τόσο καιρό μια τόσο σημαντική υπόθεση κρυφή, και θεωρούν ότι η επίσημη δικαιολογία δεν τους καλύπτει.