Ληστές, οι σούπερ ήρωες του Μεσοπολέμου

Τα παλικάρια της Επανάστασης του 21 μετά τη δημιουργία του ελληνικού κράτους ξέμειναν άστεγοι, απένταροι, άκληροι, άνεργοι. Μπορούσαν να επιβιώσουν μόνον ως ληστές – ή ως μισθοφόροι στην καλύτερη περίπτωση. Οι πολιτικοί βέβαια μιλούσαν εναντίον της ληστείας, πάντως χρησιμοποίησαν τους ληστές σαν εκλογικούς τους αντιπροσώπους: τους έβαζαν να αλλοιώνουν τα αποτελέσματα των εκλογών. Οι τσιφλικάδες τους χρησιμοποιούσαν σαν μπράβους. Ομως οι βασιλείς των ορέων, όπως τους ονόμασε ο γάλλος συγγραφέας Εντμόν Αμπού, δεν ήταν μόνο άντρες. Η παράδοση μνημονεύει και λησταρχίνες, ανάμεσά τους τη Μαρία την Πενταγιώτισσα. Ακόμα και ο Κονδύλης, ο δικτάτορας, αναφέρει ότι είχε οργανώσει ληστεία στα Τρίκαλα για να χρηματοδοτήσει αντάρτικο σώμα στη Μακεδονία. Ευτυχώς ο ζωέμπορος που είχε βάλει στο μάτι για απαγωγή προνόησε να συνοδεύεται από χωροφύλακες και γλίτωσε «την πατριωτικήν έκρηξιν του Κονδύλη».

Τα κατορθώματα των ληστών έγιναν λαϊκό ανάγνωσμα με μεγάλη αναγνωσιμότητα και υψηλό τιράζ. Για το αναγνωστικό κοινό οι ληστές συνέχιζαν τους ηρωισμούς των κλεφτών της Επανάστασης. Το 1926 κυκλοφορούσε «Ο ασύλληπτος λήσταρχος Γιαγκούλας», σε 50.000 τεύχη ανά φυλλάδιο, σημειώνει ο Τζανακάρης. Οι ληστές είναι οι σούπερ ήρωες της εποχής. Τα κατορθώματά τους παρουσιάζονται αγιογραφημένα, οι δυνάμεις τους υπεράνθρωπες, οι έρωτές τους ρομαντικοί. Ο κώδικας τιμής τους απαράβατος. Γρανιτένιος κανόνας ήταν η μπέσα, σημειώνει ο Τζανακάρης. Ισως γι’ αυτόν τον λόγο ο Μπακόλας, όταν γράφει το μυθιστόρημα που αφορά τον Γιαγκούλα, δίνει τον τίτλο «Μπέσα για μπέσα ή Ο άλλος Φώτης». Ο Μπακόλας με το κεντημένο ύφος του και τη μυθοπλαστική του ρώμη προσδίδει στο θέμα μυθοποιητικό βάθος. Ο Τζανακάρης, με την εμβριθή μελέτη του, καταφέρνει να αναδείξει τις κρυμμένες, πικάντικες πλευρές, αλλά και να το αναπτύξει σε ιστορικό βάθος, εντάσσοντάς το στα ιστορικοκοινωνικά του συμφραζόμενα. Ο συγγραφέας καταβυθίζεται σε εφημερίδες και κάθε είδους πηγές (μαρτυρίες, ληστρική λογοτεχνία, αρχεία της Βουλής κ.ά.) και καταφέρνει να ανασυνθέσει την εποχή με τη ζωντάνια και την παραστατικότητα της αφήγησης που αρμόζει σε ένα τόσο λαοφιλές και πολυσύνθετο θέμα. Γιατί η ληστεία αποκτά το λαϊκό της έρεισμα μέσα στις ιδιαίτερες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες της χώρας. Τα πρόσωπα του δράματος, ληστές και θύματα, πολιτικοί, άνθρωποι της πόλης και ατσαλωμένοι ορεσίβιοι παρουσιάζονται ως ήρωες μιας αφήγησης που ενδιαφέρεται όχι μόνο να διδάξει αλλά και να τέρψει. Η μπέσα των ληστών συντήρησε τον μύθο τους για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η εκδικητικότητά τους ήταν παροιμιώδης. Οποιος τούς πρόδιδε πλήρωνε με το αίμα του. Ακρωτηριασμοί και αποκεφαλισμοί ήταν στην ημερήσια διάταξη – και βέβαια αυτό δεν παραξένευε κανέναν. Μην ξεχνάμε ότι μέχρι τον Εμφύλιο δεκάδες κεφάλια στοιβάζονταν σε πυραμίδες στο κέντρο των πόλεων ή κρέμονταν από τους φανοστάτες στις πλατείες προς γνώση και συμμόρφωση. Η κρατική εξουσία είχε τον τρόπο να επιδεικνύει τη δύναμή της. Κι όσο για τις εφημερίδες, οι φωτογραφίες στα πρωτοσέλιδά τους συναγωνίζονται τις πιο σπλάτερ σκηνές. Μην ξεχνάμε πως ήταν η εποχή που κυκλοφορούσαν φωτογραφίες από τους Βαλκανικούς Πολέμους οι οποίες παρουσίαζαν τους έλληνες τσολιάδες να κόβουν με τα δόντια τους τα λαρύγγια των αντιπάλων τους, όπως μας θυμίζει ο Τζανακάρης.