Χάνουν γνωστούς πίνακες, βρίσκουν άγνωστους

Δεκατρία έργα τέχνης αγνοούνται. Δώδεκα δανείστηκαν και δεν βρήκαν τον δρόμο της επιστροφής. Για άλλα 22 οι αρμόδιοι το έχουν πάρει απόφαση – και επισήμως με έγγραφα – ότι δεν πρόκειται να τα ξαναδούν. Και εκεί που αναμένει κάποιος να αρχίσει ο κλαυθμός και οδυρμός για την απώλεια συνολικά 47 έργων τέχνης από τη Δημοτική Πινακοθήκη της Αθήνας, η απογραφή που άρχισε τον Ιανουάριο του 2012 και ολοκληρώθηκε ύστερα από 20 μήνες – η πρώτη που έγινε με αντιπαραβολή εγγράφων – αποκάλυψε όχι μόνο απώλειες, αλλά και σχεδόν μια δεύτερη συλλογή έργων, συνολικά 225 – αρκετά εκ των οποίων η Πινακοθήκη αγνοούσε ότι υπήρχαν. Με μια λέξη, χάος. Και η τάξη δεν ήταν διόλου εύκολο να μπει, καθώς για να γραφούν οι δέκα σελίδες της απογραφής χρειάστηκε πολύς χρόνος, αλλά κυρίως έρευνα σε πιθανά και απίθανα σημεία που μπορεί να βρίσκονταν ξεχασμένα έργα τα οποία ανήκαν στις συλλογές της Πινακοθήκης.

«Το αρχείο δεν ήταν σε καλή κατάσταση», λέει στα «ΝΕΑ» η αντιδήμαρχος του Δήμου Αθηναίων και πρόεδρος του Οργανισμού Πολιτισμού, Αθλητισμού και Νεολαίας του Δήμου Αθηναίων Νέλλη Παπαχελά. «Χρειάστηκε να γίνουν επισκέψεις σε όλους τους χώρους που ανήκουν στον δήμο, σε γραφεία, στον τομέα καθαριότητας, ακόμη και στο νεκροταφείο. Η κατάσταση με τα έργα της Πινακοθήκης είναι ενδεικτική της αδιαφορίας και της ελαφρότητας με την οποία αντιμετωπιζόταν η περιουσία του δήμου. Δεν είναι εύκολο να βάλουμε τάξη στο χάος, δεδομένου ότι χρειάζεται πολλή δουλειά, η οποία δεν μπορεί να βγει όταν δεν έχουμε τη δυνατότητα να προσλάβουμε εξειδικευμένο προσωπικό λόγω της δημοσιονομικής κατάστασης».

Η απογραφή λοιπόν αποκάλυψε πως τόσο στους χώρους της Πινακοθήκης – το παλιό βρεφοκομείο επί της οδού Πειραιώς 51 – όσο και σε χώρους που ανήκουν στον δήμο, όπως ο νέος εκθεσιακός χώρος επί των οδών Λεωνίδου και Μυλλέρου, στο δημαρχιακό μέγαρο της Πλατείας Κοτζιά αλλά και σε άλλους χώρους όπου στεγάζονται υπηρεσίες του Δήμου Αθηναίων υπάρχουν 3.041 έργα. Ωστόσο, από τα κατάστιχα διαπιστώθηκε ότι είχαν κάνει φτερά 13 έργα, ανάμεσά τους αρκετά σχέδια του Γεωργίου Γουναρόπουλου, ένα γλυπτό υπό τον τίτλο «Κατερίνα» του Γεωργίου Ματαράγκα, ένα χρυσό μετάλλιο της πόλης των Παρισίων και ένα ακόμη από τον Τάραντα.

ΕΚΑΝΕ ΦΤΕΡΑ. Ιδιαίτερη – και πιο τεκμηριωμένη – είναι η περίπτωση μιας δημιουργίας του Δημήτριου Φιλιππότη «Το παιδάκι στον κάδο» (ή «μπάνιο μωρού») που είχε ασφαλιστεί το 1997 προς 42.300 ευρώ και είχε παραχωρηθεί στο υπό ίδρυση Μουσείο Παιδιατρικής. Το έργο του σπουδαίου τηνιακού γλύπτη, όπως αποδεικνύουν φωτογραφίες του 2000, εξακολουθούσε να βρίσκεται στο κτίριο της οδού Πειραιώς. Πώς και πότε το έργο εξαφανίστηκε ουδείς γνωρίζει, ενώ ο παραλήπτης, το Μουσείο Παιδιατρικής που δεν ιδρύθηκε ποτέ, δεν έδωσε απάντηση σε σχετικό ερώτημα του Δήμου Αθηναίων.

Κι αν τα «μη ευρεθέντα» είναι 13, άλλα 12 έχουν δωρηθεί στο παρελθόν. Και μπορεί κάποιων η τύχη να μην αγνοείται επί της ουσίας, τυπικά όμως μπορούν να κηρυχθούν «αγνοούμενα» καθώς δεν υπάρχουν πρωτόκολλα παράδοσης – παραλαβής. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του έργου του Γετβάρτ Τερσιάν «Καρυάτιδες» και εκείνου της Αθηνάς Σαριπόλου «Παλαιά Αθήνα του 1891» που προσφέρθηκαν ως δώρα στον δυτικογερμανό καγκελάριο Κόνραντ Αντενάουερ και στον τούρκο διοικητή και δήμαρχο της Κωνσταντινούπολης δρα Φαχρεντίν Γκιοκάι αντιστοίχως. Οπως και ο πίνακας της Φανής Ρουμελιώτη – Μαργαρίτη «Πολιτικό Νοσοκομείο», που παρά το γεγονός ότι η καλλιτέχνις διαβεβαιώνει ότι έχει επιστρέψει στην Πινακοθήκη το έργο που πήρε το 1992 για να το συντηρήσει, ουδείς γνωρίζει πού βρίσκεται τελικά.

ΑΛΥΤΟ ΑΙΝΙΓΜΑ. Τι έχει συμβεί; Η απάντηση μοιάζει με άλυτο αίνιγμα. Οι ελπίδες για να εντοπιστούν τα αγνοούμενα έργα δεν είναι πολλές και ουδείς αποκλείει ότι τελικά αυτά τα 25 δεν θα έχουν την τύχη που είχαν τα επιπλέον 22 χαρακτηρισμένα ως απολεσθέντα, τα οποία θεωρούνται πλέον με διοικητική πράξη από το 1995 ως οριστικά χαμένα.

Μπορεί ορισμένα από τα έργα που έχουν χαθεί να σχετίζονται με την επίθεση από ληστές που έγινε τον Φεβρουάριο του 2010 στο κτίριο της Δημοτικής Πινακοθήκης; «Οχι κατά 99,9%», εκτιμά η Νέλλη Παπαχελά. «Το αποκλείω, επρόκειτο για απόπειρα κλοπής. Τα έργα δεν θα χωρούσαν να περάσουν από το σημείο παραβίασης. Είναι θέμα κοινής λογικής».

Η απογραφή όμως δεν είχε μόνο δυσάρεστες όψεις, όπως η αποκάλυψη των έργων που έχουν εξαφανιστεί. Η έρευνα έφερε στο φως 55 έργα που ανήκαν μεν στον Δήμο Αθηναίων, δεν είχαν όμως αποκτήσει αριθμό μητρώου και κατά συνέπεια δεν ήταν καταγεγραμμένα. Ανάμεσα στα έργα αυτά είναι το γλυπτό του Σταύρου Παναγιωτάκη «Πλατανόφυλλο», το οποίο ο καλλιτέχνης είχε δωρίσει μετά τη συμμετοχή του στην έκθεση «Αθήνα by art» που είχε πραγματοποιηθεί το 2004 με αφορμή τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Αν και το γλυπτό βρίσκεται στον περιβάλλοντα χώρο του κτιρίου της Δημοτικής Πινακοθήκης εδώ και εννέα χρόνια, δεν είναι καταχωρισμένο ως περιουσία του Δήμου.

Εξίσου εντυπωσιακό ήταν ότι κατά την απογραφή εντοπίστηκαν και 17 έργα που τελικώς ήταν… 170! Επρόκειτο για έργα με υπογραφές μεταξύ άλλων των Ερνέστου Τσίλλερ, Γεώργιου Γουναρόπουλου, Λέλας Πασχάλη, που αν και συνολικά είναι 170, έχουν καταχωρισθεί ομαδικά, με αποτέλεσμα στους καταλόγους να υπάρχει ένας αριθμός μητρώου που να περιλαμβάνει έως και 55 έργα.

Οσο για την επόμενη – μετά την καταγραφή – ημέρα; Στόχος είναι η δημιουργία ενός ψηφιακού αρχείου – καταλόγου των έργων της Δημοτικής Πινακοθήκης μέσω χρηματοδότησης από το ΕΣΠΑ που θα επιτρέπει και τον ηλεκτρονικό έλεγχο του δανεισμού των έργων.