«Πληγή του Φαραώ»: Η ξηρασία που αφάνισε αρχαίους πολιτισμούς

Είναι μοναδικοί, όσο σχεδόν κι ένα δακτυλικό αποτύπωμα. Τρεις και πλέον χιλιάδες χρόνια μετά τη γέννησή τους «μιλούν» και αποκαλύπτουν ότι μία – τουλάχιστον – από τις δέκα πληγές του φαραώ υπήρξε ιστορικό γεγονός. Και εξηγούν για ποιον λόγο οι Μυκήνες έπαψαν να είναι πολύχρυσες, η Αίγυπτος άρχισε να στενάζει, η Κύπρος έχασε τα πρωτεία που της χάριζε το εμπόριο του χαλκού και οι πανίσχυροι Χετταίοι δεν έμειναν παρά η σκιά του εαυτού τους.
Ξηρασία που κράτησε για αιώνες και κορυφώθηκε την περίοδο από το 1250 π.Χ. έως το 1100 π.Χ. είναι η αιτία που «μαράζωσε» η Ανατολική Μεσόγειος και βυθίστηκε στους «σκοτεινούς αιώνες»: αυτό αποκαλύπτουν οι απολιθωμένοι κόκκοι γύρης που ανακάλυψε και μελέτησε επιστημονική ομάδα, η οποία δημοσίευσε τα αποτελέσματα των ερευνών της στην επιθεώρηση του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ.

«Δεν είναι διόλου απίθανη θεωρία», σχολιάζει στα «ΝΕΑ» ο ομότιμος καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γεώργιος Σ. Κορρές. «Εχουμε στοιχεία που δείχνουν ότι την περίοδο εκείνη ο πληθυσμός στη Μεσσηνία και τη Λακωνία μειώθηκε κατά 90% και δεν αποκλείεται να σημειώθηκαν κοινωνικές εξεγέρσεις λόγω της έλλειψης τροφής», συμπληρώνει και σχολιάζει ότι ίσως απόρροια της ξηρασίας και της πείνας που ακολούθησε ήταν και το γεγονός ότι προς το τέλος της Εποχής του Χαλκού οι γυναίκες στα μυκηναϊκά ειδώλια παρουσιάζονται πιο αδύνατες σε σχέση με το παρελθόν.

«Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι από τον 12ο αι. π.Χ. και ώς τον 9 αι. π.Χ. (για κάποιες περιοχές και ώς τον 8ο αι.) είναι η περίοδος που χαρακτηρίζονται ως “σκοτεινοί αιώνες”, μια περίοδος μακρά και δύσκολη που σήμανε το τέλος για μεγάλα κέντρα», συνεχίζει ο καθηγητής Γ. Κορρές.

Η νέα έρευνα έρχεται να ανατρέψει τις ώς τώρα θεωρίες που ήθελαν την πτώση των πολιτισμών της Ανατολικής Μεσογείου να οφείλεται σε πολέμους, λοιμούς ή σεισμούς, βασιζόμενη σε κόκκους γύρης που βρίσκονταν εγκλωβισμένοι στη δυτική ακτή της Νεκράς Θάλασσας και της Θάλασσας της Γαλιλαίας, καθώς η γύρη είναι από τα ανθεκτικότερα οργανικά υλικά, με αποτέλεσμα να διατηρούνται αναλλοίωτα επί χιλιετίες.
Για να καταλήξουν στα συγκεκριμένα συμπεράσματα οι μελετητές του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ, υπό τον καθηγητή Ισραέλ Φινκελστάιν, χρειάστηκε να εξαγάγουν λασπώδες ίζημα 20 μ. από το κέντρο του βυθού της Θάλασσας της Γαλιλαίας, το οποίο βρισκόταν σε βάθος 300 μ., με σκοπό να μπορέσουν να αντλήσουν στοιχεία που θα «μιλούσαν» για μια περίοδο από το 3.500 π.Χ. έως το 500 π.Χ.

ΛΙΓΟΤΕΡΑ ΔΕΝΤΡΑ. Οι επιστήμονες ανέλυσαν το υλικό που αντιστοιχούσε ανά 40 χρόνια και έτσι κατάφεραν να διαπιστώσουν ότι προς το τέλος της Εποχής του Χαλκού τα δείγματα δέντρων (βάσει της γύρης κάθε φυτού που είναι μοναδική) όπως τα ελαιόδεντρα, τα πεύκα και οι δρύες μειώνονταν δραματικά, γεγονός που αποδίδεται σε εκτεταμένη ξηρασία.

Για να έχουν πιο ασφαλή αποτελέσματα, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ενισχυτικά και τη χρονολόγηση με τη μέθοδο του ραδιενεργού άνθρακα και κατέληξαν πως η ξηρασία έφτασε στο αποκορύφωμά της ανάμεσα στο 1250 π.Χ. και το 1100 π.Χ.

«Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα ολόκληρος ο κόσμος της Εποχής του Χαλκού είχε καταρρεύσει», λέει ο καθηγητής Ισραέλ Φινκελστάιν που ηγείται της έρευνας.

Οι πρώτες υποψίες για την επερχόμενη κατάσταση φαίνεται πως είχε διαφανεί τουλάχιστον δύο αιώνες πριν από τη στιγμή της μεγάλης ξηρασίας, καθώς ο φαραώ Ραμσής Β’ έλαβε μήνυμα από το βασίλειο των Χετταίων με παράπονα για την έλλειψη σιτηρών στην περιοχή τους, που βρισκόταν βορειότερα της Αιγύπτου.

Η νέα έρευνα, ωστόσο, δεν είναι η πρώτη που υποστηρίζει ότι η ξηρασία έγινε αιτία για την κατάρρευση των πολιτισμών της Ανατολικής Μεσογείου. Υπέρ μιας σοβαρής κλιματικής αλλαγής είχε ταχθεί και μια γαλλοβελγική μελέτη, η οποία είχε αξιοποιήσει υλικό – κυρίως πλαγκτόν και γύρη – από μια αρχαία λίμνη στην περιοχή της Λάρνακας στην Κύπρο. Παρακολουθώντας τις αλλαγές στα ισότοπα του άνθρακα που εντόπισαν στη γύρη, διαπίστωσαν πως το έδαφος γινόταν διαρκώς όλο και πιο άνυδρο, γεγονός που πιθανόν να προκάλεσε κοινωνική κρίση, εξεγέρσεις, μετακινήσεις πληθυσμών και πολέμους.

«ΤΕΡΑΣΤΙΑ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ». «Η αλήθεια είναι πως δεν έχουμε επαρκή γνώση για το τι συνέβη εκείνη την εποχή», επισημαίνει ο Γεώργιος Κορρές. Δεν γνωρίζουμε καν αν έγινε η κάθοδος των Δωριέων που συνδέεται με την καταστροφή των πολιτισμών ή πότε έγινε ο Τρωικός Πόλεμος και αν μπορεί να ήταν συνέπεια μιας πιθανής ξηρασίας. Το σίγουρο είναι ότι η όποια καταστροφή συνέβη στο τέλος της Εποχής του Χαλκού ήταν τεράστια, είχε επιπτώσεις σχεδόν σε όλο το εύρος της Ανατολικής Μεσογείου και χρειάστηκαν πολλοί αιώνες για να ανακάμψει η περιοχή. Αυτή η καταστροφή δεν μοιάζει για παράδειγμα με εκείνη της έκρηξης του ηφαιστείου της Θήρας περί το 1.600 π.Χ. Μπορεί τα παλιρροιακά κύματα να έφτασαν ώς την Κρήτη και να επηρέασαν τον μινωϊκό πολιτισμό ή να έπληξαν ακόμη και τη Μεσσηνία, προκαλώντας μια ολοκληρωτική καταστροφή, όμως εξακολουθούμε να έχουμε πολιτιστική εξέλιξη. Η ροή δεν σταματά, όπως συμβαίνει στην περίοδο που ακολουθεί το τέλος της Εποχής του Χαλκού», καταλήγει.