Χτισμένες με επιθυμίες και φοβίες, όπως τα όνειρα

Παρατηρώντας τη δημιουργία του αμερικανού φοιτητή, μπορούμε να φανταστούμε ότι βρισκόμαστε μπροστά από μια πολυκατοικία τα παράθυρα της οποίας, από το ισόγειο – το 1800 – ώς την κορυφή – το 2000 -, άλλοτε φωτίζονται με χρώμα κόκκινο και άλλοτε όχι. Τα παράθυρα του Λονδίνου είναι σχεδόν όλα φωτισμένα όπως και της Νέας Υόρκης. Πράγμα που σημαίνει ότι οι αγγλόφωνοι συγγραφείς έχουν γράψει, αναμενόμενα, χιλιάδες σελίδες για αυτές τις δύο αδελφές παγκόσμιες μητροπόλεις που συγκίνησαν και φιλοξένησαν δεκάδες από αυτούς, καθώς και μερικούς από τους σημαντικότερους εκδοτικούς οίκους του κόσμου, μητροπόλεις για τις οποίες ο βρετανός κοινωνιολόγος Ρίτσαρντ Σένετ είχε πει: «Το πιο σημαντικό μέρος για το Λονδίνο είναι η Νέα Υόρκη και για τη Νέα Υόρκη το πιο σημαντικό μέρος είναι το Λονδίνο».

Συνεχίζοντας προς τα δεξιά, συναντάμε τη Ρώμη, στην περίπτωση της οποίας παρατηρείται μια σταδιακή εξασθένιση της λάμψης της. Το ενδιαφέρον των αγγλόφωνων λογοτεχνών για την Αιώνια Πόλη υπήρξε ιδιαίτερα έντονο κατά τη διάρκεια των πρώτων δεκαετιών του 19ου αιώνα, κυρίως χάρη στη θέση που κατείχε η Ρώμη στο λογοτεχνικό φαντασιακό της βικτωριανής περιόδου. Από τις αρχές του 20ού αιώνα όμως και έως και το 2000 η σαγήνη της, παρ’ όλο που εξακολουθεί να υφίσταται, τείνει να εκλείψει. Ακολουθεί το Παρίσι, του οποίου οι αναλαμπές εντοπίζονται μεταξύ των τελευταίων δεκαετιών του 1800 και τις αρχές του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Το Σικάγο αρχίζει να φωτίζεται από το 1900 και έπειτα, περίοδο κατά την οποία η Μαδρίτη έχει σχεδόν ξεχαστεί παρά τη γοητεία που ασκούσε κατά τις πρώτες δεκαετίες του 1800. Στο Τόκιο ο φωτισμός είναι διακριτικός, το Πεκίνο βρίσκεται σε πλήρη συσκότιση ώς τα μέσα του 20ού αιώνα, έκτοτε όμως είναι ιδιαίτερα φωταγωγημένο, ενώ λίγο πριν από τις αρχές του 21ου αιώνα άρχισε να φωτίζεται και η Μουμπάι. Οσον αφορά το Κάιρο, υπήρξε ένα διαρκές σημείο αναφοράς της αγγλόφωνης λογοτεχνίας καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου και του 20ού αιώνα.

Μέσω της έρευνάς του ο Εντγκαρ Μπαρμπόσα κατάφερε να αποτυπώσει κάποιες γενικές τάσεις, δίχως ωστόσο να προσφέρει λεπτομερή στοιχεία, γεγονός που το αναγνώρισε και ο ίδιος. Επειτα από τη δημοσίευση της εργασίας του και το ενδιαφέρον που προξένησε μεταξύ των αγγλόφωνων κυρίως αναγνωστών, ο Μπαρμόσα προσδιόρισε πως το επόμενο απαραίτητο βήμα είναι η σύγκριση των δεδομένων με ιστορικά και πολιτισμικά γεγονότα της εκάστοτε περιόδου και ο εντοπισμός συσχετισμών μεταξύ αυτών και των βιβλίων που γράφτηκαν εκείνες τις περιόδους. Ωστόσο, το κύριο μειονέκτημα της προσπάθειας του νεαρού Αμερικανού εντοπίζεται στην αναγκαστική απόρριψη εκατοντάδων πόλεων – από τη Λισαβώνα του Πεσόα ώς την Αγία Πετρούπολη του Ντοστογιέφσκι και από την Πράγα του Κάφκα ώς το Δουβλίνο του Τζόις -, η πραγματικότητα και η ατμόσφαιρα των οποίων αποτέλεσαν την πρώτη ύλη για τη συγγραφή μερικών εκ των αντιπροσωπευτικότερων κειμένων της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Πίσω από την απόπειρα ανάλυσης της σαγήνης που ασκούν οι πόλεις στους συγγραφείς με όρους ποσοτικούς ελλοχεύει ο κίνδυνος να αποσιωπηθεί η ουσιαστική σημασία του ρόλου που διαδραματίζουν για την παγκόσμια λογοτεχνία.

Οι πόλεις δεν είναι απλώς κέντρα συνάθροισης και συγχρωτισμού, αλλά τόποι στους οποίους εμπεριέχονται τα όνειρα, οι φιλοδοξίες και ελπίδες, οι εντάσεις, οι απογοητεύσεις και οι εφιάλτες εκατομμυρίων ανθρώπων, αποσπάσματα της ζωής των οποίων οι συγγραφείς αναλαμβάνουν να τα ανακαλύψουν, να τα κατανοήσουν και να τα απαθανατίσουν τόσο για τους σύγχρονους όσο και για τους μεταγενέστερους. Αλλά στο εσωτερικό των πόλεων, στις οποίες εκτυλίσσονται τα επεισόδια της παγκόσμιας λογοτεχνίας, ενυπάρχουν και κάποιες άλλες πόλεις, πόλεις φανταστικές, αόρατες πόλεις, σαν κι αυτές που περιγράφει ο Ιταλο Καλβίνο στο ομώνυμο αριστουργηματικό αφήγημά του. Πόλεις ευτυχισμένες που «συνεχώς αλλάζουν σχήμα και χάνονται, κρυμμένες μέσα σε δυστυχισμένες πόλεις», πόλεις παραμυθένιες που ακτινοβολούν και σαγηνεύουν. Ωστόσο, ακόμα και σ’ αυτές τις αόρατες πόλεις όλα «είναι όπως στα όνειρα: ό,τι είναι δυνατό να φανταστεί κανείς μπορεί και να το ονειρευτεί, αλλά και το πιο αναπάντεχο όνειρο είναι ένας γρίφος που κρύβει μια επιθυμία ή το αντίστροφό της, μια φοβία. Οι πόλεις, όπως τα όνειρα, είναι χτισμένες με επιθυμίες και φοβίες, παρότι το νήμα που τις συνδέει είναι μυστικό, οι κανόνες τους παράλογοι, οι προοπτικές παραπειστικές και κάθε πράγμα κρύβει ένα άλλο πράγμα», το οποίο η λογοτεχνία καλείται να αποπειραθεί να το αποτυπώσει και ο αναγνώστης να το ερμηνεύσει.