Το άγνωστο Α’ Νεκροταφείο: Οι «γειτονιές των αλλόδοξων» έχουν τις δικές τους ιστορίες

εράκια, καρβουνάκια, λιβάνι και λαδάκι», διαλαλεί την πραμάτεια του ένας μικροπωλητής, οι περίπου τριακόσιες όμως ψυχές που έχουν συγκεντρωθεί εδώ αυτό το κυριακάτικο πρωινό έχουν άλλο σκοπό. Οι νεαροί που ετοιμάζουν τις κάμερες των κινητών τους, οι γιαγιάδες που θυμούνται ότι «εμείς εδώ παίζαμε μικροί», οι φοιτητές, οι επαγγελματίες ή οι ρέκτες της αρχιτεκτονικής και της αρχαιολογίας συγκεντρώνονται μπροστά από τον ιστορικό Νίκο Νικολαΐδη – εκπρόσωπο της ομάδας Αστυ, υπεύθυνης για όλα αυτά, μαζί με τη MOnuMENTA, τις Μαμάδες στον Δρόμο, τον Γιώργο Αμυρά και την ομάδα ΠΕΖΗ – και τον ακούν να ξεκαθαρίζει κάποια πράγματα. «Θα δούμε μνημεία άλλων δογμάτων και θα κάνουμε καλλιτεχνική αλλά και ιστορική ξενάγηση», λέει. «Ωστε οι άνθρωποι αυτοί να μην ξεχαστούν. Δεν μπορώ να φωνάζω όμως, γιατί εδώ είναι νεκροταφείο».

Το πλήθος υπακούει και από την πρώτη κιόλας στάση ανταμείβεται. «Τι ωραίος τάφος!», αναφωνεί κάποιος ενώπιον της τελευταίας κατοικίας του αρχαιολόγου Ερρίκου Σλήμαν, που μοιάζει με μικρό δωρικό ναό. Τον σχεδίασε ο Τσίλλερ και τον κοσμούν σκηνές από την «Ιλιάδα» ή από τον φιλοξενούμενό του εν ώρα εργασίας. «Συνυπάρχει γαλήνια με τα μνήματα των ορθοδόξων», λέει ο Νικολαΐδης, όπως αυτό της οικογένειας Μερκούρη, που με τη σειρά του φιλοξενεί τον Ζυλ Ντασσέν. Μερικά κυπαρίσσια πιο κάτω δε, βρίσκεται ο τάφος της οικογένειας Serpieri, με καταγωγή από τη Σαρδηνία και ταλέντο στην εξόρυξη μεταλλευμάτων. Για να εκμεταλλευτεί τα μεταλλεία του Λαυρίου ήρθε άλλωστε και ο πάτερ φαμίλιας της, ο Ιωάννης Βαπτιστής Σερπιέρης, στην Ελλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα. Πλούτισε τόσο, ώστε το αρχοντικό της οικογένειας, έναντι της Ακαδημίας Αθηνών, εντυπωσιάζει μέχρι σήμερα, με τη μορφή του κεντρικού κτιρίου της Αγροτικής Τράπεζας. Οι μεταλλωρύχοι, βέβαια, είχαν άλλη εικόνα για τον Σερπιέρη, εξιστορεί ο ξεναγός. Στα αποκαλυπτήρια του αγάλματός του, λίγο μετά τα Λαυρεωτικά, σημειώθηκαν μικροεπεισόδια.

Ενα μακρόσυρτο «αααα» ακολουθεί την ανακοίνωση του επόμενου μνημείου, του τάφου της οικογένειας Φιξ, υπεύθυνης για την ομώνυμη μπίρα. Ο Κάρολος Φιξ (στα γερμανικά Φουξ, που θα πει «αλεπού») ήταν ο επίσημος ζυθοποιός του Οθωνα. Ανοιξε την πρώτη του επιχείρηση στο Νέο Ηράκλειο και η αυτοκρατορία του διατήρησε το μονοπώλιο της μπίρας στην Ελλάδα μέχρι το 1982. Ο ίδιος, πάντως, διηύθυνε και μπιραρία στον λόφο του Αρδηττού, με το όνομα Μετς, από την ομώνυμη γαλλοπρωσική μάχη. «Πάμε για μπίρα στο Μετς», λέγανε οι παλιοί Αθηναίοι και οι σύγχρονοι μαθαίνουν ότι έτσι η περιοχή πήρε το όνομά της.

Η φιλομαθής πομπή συνεχίζει την περιήγηση, αδιαφορώντας για κάποιους τάφους, περιεργαζόμενη κάποιους άλλους, πατώντας αναπόφευκτα μερικούς, ο μόνος όμως που νιώθει την καθημερινότητά του να ταράζεται είναι ένας εφημέριος που γνέφει μειλίχια στο πλήθος. Επόμενος σταθμός, το εβραϊκό τμήμα, με οικοδεσπότη τον Λέοντα Γαβριηλίδη, μέλος της θρησκευτικής επιτροπής της ισραηλιτικής κοινότητας. «Αυτές τις ημέρες, η αλληλογνωριμία μας βοηθάει να αντισταθούμε στα ρατσιστικά φαινόμενα», παρατηρεί εύστοχα και αφηγείται την εβραϊκή παρουσία στην Ελλάδα: από τους διωγμούς του αυτοκράτορα Τίτου που έφεραν κάποιους Ιουδαίους στο Ακτιο και εκείνους του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας που οδήγησαν πολλούς στη Θεσσαλονίκη, μέχρι τη γερμανική λαίλαπα. Ποιοι κείτονται σήμερα εδώ; Η οικογένεια Λεβί, μεγάλοι υφασματέμποροι, που αναπαύεται σε ένα μνήμα με κορινθιακούς κίονες. Ο Μίνως και η Μαργαρίτα Μάτσα, της ομώνυμης δισκογραφικής, κάτω από μια πάλλευκη πλάκα που εξυμνεί τις αρετές τους. Η οικογένεια Κωνσταντίνη, τα αρχικά του επωνύμου της οποίας μαζί με εκείνα της οικογένειας Μιχαηλίδη βάφτισαν τα μακαρόνια ΜΙΣΚΟ. Ο ποιητής Γιοσέφ Ελιγιά, που εκτός από την καταγωγή του κυνηγήθηκε και για τις αριστερές του πεποιθήσεις, πέθανε νεότατος και επαινέθηκε από τον Κωστή Παλαμά. Ο Ισραήλ Βαρούχ, που άφησε τον μάταιο τούτο κόσμο στις «25 Σεβάτ του 5666».

Οι προτεστάντες διαθέτουν και αυτοί το δικό τους τμήμα, «λιτό και ολιγαρκές», όπως παρατηρούν δύο φιλενάδες. Ο ξεναγός, στο μεταξύ, μιλά για τον Ριχάρδο Τσερτς που ήρθε στην Ελλάδα, γνώρισε τον Κολοκοτρώνη, βοήθησε στην Επανάσταση και όταν έγινε γερουσιαστής, στη διαμάχη αυτοχθόνων – ετεροχθόνων, χαρακτήρισε τους πρώτους με το παροιμιώδες «γκαϊντούρια». Ο Μιχάλης Καλοποθάκης ίδρυσε την προτεσταντική εκκλησία και τώρα αναπαύεται κάτω από έναν οβελίσκο, όπως ο αρχαιολόγος Αντολφ Φούρτβανγκλερ ξεκουράζεται κάτω από το αντίγραφο μιας Σφίγγας που ανακάλυψε στην Αίγινα. Λίγο παραπάνω βρίσκονται ο Μιμίκος και η Μαίρη, οι δύο τραγικοί εραστές, με την ιστορία που συγκινεί τους ξεναγουμένους: ο Μιχαήλ Μιμίκος, γιατρός, και η Μαίρη Βέμπερ, παιδαγωγός στο παλάτι, ερωτεύτηκαν σφόδρα και συναντιόντουσαν στην Ακρόπολη. Μια ημέρα ο Μιμίκος νόσησε και η Μαίρη τον περίμενε επί ματαίω – έγραψε και ένα ανεπίδοτο γράμμα, μηνύοντάς του πως αν απουσιάσει ξανά, θα πέσει να σκοτωθεί. Κράτησε τον λόγο της και το άψυχο σώμα της κατέφθασε στο νοσοκομείο του Μιμίκου την ημέρα που εκείνος επανήλθε στη δουλειά. Ο γιατρός αυτοκτόνησε. Θάφτηκαν χωριστά, οι φίλοι τους όμως επενέβησαν και διόρθωσαν την απρέπεια.