Φως στις «φαβέλες» του Αγίου Ορους

Ας μεταφερθούμε νοερά στο Αγιον Ορος. Στο «περιβόλι» της θρησκευτικής λατρείας οι μεγαλοπρεπείς μονές εναλλάσσονται με τα ασκηταριά, τα σπήλαια και τις καλύβες που συχνά μοιάζουν με προέκταση της φύσης. Στην περιοχή Καυσοκαλυβίων, για παράδειγμα, το ασκηταριό τραβάει την προσοχή αφού είναι κατασκευασμένο από ξερολιθιά στο φυσικό κοίλωμα ενός μεγάλου βράχου.

Από εδώ αρχίζει μια παράξενη αφήγηση αφού, όπως φαίνεται, το Αγιον Ορος και τα ασκηταριά του σηκώνουν αναγνώσεις θεολογικές, πολιτισμικές, κοινωνικές, αρχιτεκτονικές. Και τι είναι η αρχιτεκτονική, παρά η τέχνη της ανάγκης που αποτυπώνει και την κατά εποχές συνθήκη;

Δεν παραθέτουμε όλα τα παραπάνω τυχαία. Με αφορμή μια ενδιαφέρουσα διάλεξη από τον αρχιτέκτονα, αναστηλωτή και γνώστη του πεδίου Φαίδωνα Χατζηαντωνίου, φωτίστηκε μια άγνωστη πλευρά των αγιορείτικων ερημητηρίων. Αυτή της «αυθόρμητης αρχιτεκτονικής» που δεν έχει ερευνηθεί ευρέως σε παγκόσμιο επίπεδο παρά μόνο περιορισμένα από ανθρωπολόγους.

Γι’ αυτό, οι αυθόρμητες – και όχι αυθαίρετες, αφού υπαγορεύτηκαν από την ανάγκη – επεκτάσεις στενόχωρων καταλυμάτων, σπηλαίων ή καλυβών (όπως η παραπάνω των Καυσοκαλυβίων, στα Καρούλια, στα Κατουνάκια και αλλού) που κάποτε κατοικούνταν από μοναχικούς ερημίτες, ανακυκλώνοντας ετερόκλητα υπολείμματα καταναλωτικών προϊόντων και οικοδομικών υλικών μπήκαν στο μικροσκόπιο του μελετητή.

Ετσι κι αλλιώς, όπως ο ίδιος μας λέει, σε ένα πολύ μεγάλο μέρος της η αρχιτεκτονική του Αγίου Ορους είναι αυθόρμητη. Βρίσκεις ακόμη και δενδρόσπιτα! «Με τα σημερινά δεδομένα της παγκοσμιοποιημένης αγοράς οικοδομικών υλικών, σε κάθε αυτόνομη δημιουργία στην οποία εντοπίζεται η χρήση υλικών μη προερχομένων από αυτή την παγκόσμια δεξαμενή τυποποιημένων προϊόντων που εξαφανίζει τις ιδιαιτερότητες του κάθε τόπου, αναγνωρίζουμε τη φρέσκια ματιά του χρήστη-δημιουργού. Αυτός είναι που κρατάει ζωντανή την τοπική παράδοση, αντιπολιτευόμενος μιαν αποστειρωμένη “πολιτικώς ορθή” επέμβαση. Παραδείγματα υπάρχουν και δεν αφορούν μόνο στο Αγιον Ορος: π.χ. εδώ και μερικές δεκαετίες η πρόκριση ενός ή δύο τύπων αρμολογήματος έχει δώσει σε όλους τους παραδοσιακούς οικισμούς της Ελλάδας μια αφύσικη ομοιογένεια, ενώ τα τοξωτά ανοίγματα προσδίδουν σε κάθε νεόδμητη οικοδομή ενταγμένη σε ένα παραδοσιακό οικιστικό σύνολο την επίφαση μιας χαλκευμένης βυζαντινής αισθητικής», εξηγεί ο κ. Χατζηαντωνίου στα «ΝΕΑ».

Μακριά από τις ανέσεις και τα απόβλητα των προϊόντων μιας χρήσης, τα ασκηταριά της Αθωνικής Πολιτείας αποτελούν αυθόρμητα δημιουργήματα μιας ανώνυμης λαϊκής αρχιτεκτονικής, οργανωμένα σε παλίμψηστα λαϊκής αισθητικής.

Ο κ. Χατζηαντωνίου κάνει συγκρίνει τα λαϊκά κατασκευάσματα των ασκητών με τις φαβέλες-παραγκουπόλεις του Τρίτου Κόσμου. «Εκεί συναντάμε τον αγώνα για την ικανοποίηση στοιχειωδών ανθρώπινων αναγκών που, όσον αφορά στην αρχιτεκτονική έκφραση, βρίσκεται σε αντιστοιχία. Με μια βασική διαφορά: οι κάτοικοι των παραγκουπόλεων είναι απόβλητοι παρά τη θέλησή τους, ο κόσμος τούς έχει ξεράσει κι αυτοί πασχίζουν απελπισμένα να ενταχθούν στην κοινωνία. Αντιθέτως οι αγιορείτες ασκητές, συχνά αφήνοντας πίσω τους μια καλή, κάποτε και εξαιρετική, κοινωνική θέση, αναχωρούν από τον κόσμο, καταγγέλλοντας με τον τρόπο τους το μοντέλο της καταναλωτικής κοινωνίας». Εκεί εξάλλου που τέμνεται η ανάγκη με την αρχιτεκτονική, θα προσθέταμε, γεννιέται ταυτόχρονα και μια άλλη πρόταση ζωής, συνειδητά ή ασυνείδητα.