Ασκήσεις ψυχραιμίας

Ο ένας σχολίασε ήρεμα το «Φασίστες, κουφάλες, έρχονται κρεμάλες», που ακούστηκε σε συναυλία του. Ο άλλος προτίμησε να μην αναρτηθεί στη σκηνή του ένα πανό για τις απολύσεις των εκπαιδευτικών. Και ο Γιάννης Αγγελάκας και ο Σωκράτης Μάλαμας συζητήθηκαν γι’ αυτές τις επιλογές, οι οποίες χαρακτηρίστηκαν ακόμα και αναπάντεχες. Ηταν όντως τέτοιες;Του Νικόλα Ζώη

Οταν τη νύχτα μεταξύ 17ης και 18ης Σεπτεμβρίου ο Παύλος Φύσσας δολοφονήθηκε από χρυσαυγίτη στην Αμφιάλη, η επικείμενη εμφάνιση του Γιάννη Αγγελάκα την Κυριακή 22 Σεπτεμβρίου στο Θέατρο Βράχων του Βύρωνα βρισκόταν φυσικά ήδη στη φάση της προπώλησης. Το πολιτικό φορτίο της συναυλίας, όμως, βρέθηκε γρήγορα στη φάση της κλιμάκωσης και όχι μόνο γιατί ο νεκρός ράπερ είχε προλάβει να διασκευάσει το – κάτι παραπάνω από ένα απλό τραγούδι – «Σιγά μην κλάψω, σιγά μη φοβηθώ». Ο συνθέτης του τραγουδούσε δεκαετίες τώρα για ό,τι έφερε τα πράγματα ώς εδώ  – γι’ αυτό τον αγαπούσε και τον αγαπά το κοινό του. Λέγεται λοιπόν ότι ο αριθμός των εισιτηρίων της βραδιάς, ενώ η καταδίκη της δολοφονίας ερχόταν ακόμη και από ανέλπιστα μέρη και η υποκρισία από μάλλον αναμενόμενα, διέγραφε μια τροχιά λίγο πιο ανοδική από το συνηθισμένο. Ο Αγγελάκας, όπως μπορούμε να υποθέσουμε με βάση την πείρα του, ήξερε ότι δεν προετοιμαζόταν για μια τυπική συναυλία.

Το ξεκαθάρισε κι ο ίδιος με το καλησπέρα σας: «Είναι πολύ δυσάρεστες οι ημέρες που ζούμε. Συνήθως τραγουδάμε για το χάλι μας, σήμερα τραγουδάμε για τον Παύλο Φύσσα», είπε δεχόμενος το χειροκρότημα ενός κοινού με πιτσιρικάδες, εγκύους ή μεσηλίκους στις τάξεις του. Η πρώτη κατηγορία μάλλον σε μια στιγμή ανέκραξε το σύνθημα «Μπάτσοι, TV, νεοναζί, όλα τα καθάρματα δουλεύουνε μαζί» και ο Αγγελάκας, με το πρωτοσέλιδο μεγάλης εφημερίδας ακόμα να περιφέρει σαν τρόπαιο τον Φύσσα την ώρα που ψυχορραγεί, σχολίασε τα ΜΜΕ που «τώρα θυμήθηκαν να προαγάγουν μια δήθεν αφύπνιση της κοινωνίας ενάντια στον νεοναζισμό». Η κριτική του δεν σταμάτησε εκεί: «Αυτούς τους μεγαλοεκδότες», είπε, «εμείς τους κάναμε μάγκες και τώρα ξερνάνε τον κυνισμό τους στα μούτρα μας».

Κατόπιν, τα τραγούδια του – από τις Τρύπες μέχρι τον τελευταίο του δίσκο-βιβλίο «Η γελαστή ανηφόρα» – τραγουδήθηκαν στίχο στίχο από 6.000 άτομα που δεν είχαν βρεθεί εκεί για να ξεφύγουν από την αφόρητη πραγματικότητα. Κάπως έτσι μάλλον ακούστηκε βροντερό και το σύνθημα «Φασίστες, κουφάλες, έρχονται κρεμάλες». Τους εμπνευστές του ο Αγγελάκας δεν τους κατσάδιασε ακριβώς και για πολλούς αυτή ήταν η στιγμή της βραδιάς. «Εγώ διαφωνώ με αυτό το σύνθημα», αποκρίθηκε, «το έχω ξαναπεί. Η απάντηση στον φασισμό δεν είναι αυτή. Η απάντηση είναι η ψύχραιμη σκέψη, ο ορθός λόγος. Να προσέξουμε τον φασισμό που κρύβουμε όλοι μέσα μας». Δεν τον αποδοκίμασαν. Εμειναν για ελάχιστα δευτερόλεπτα ήσυχοι – συλλογιζόμενοι ή έκπληκτοι; – ενώ μερικοί χειροκρότησαν κιόλας.

Για το έτερο περιστατικό, τη συναυλία του Σωκράτη Μάλαμα στο Θέατρο Πέτρας στην Πετρούπολη το Σάββατο 7 Σεπτεμβρίου, οι μαρτυρίες δεν είναι πρωτογενείς. Κυκλοφόρησε σε διαδικτυακά sites, κυρίως μέσω ενός κειμένου με τίτλο «Το ξεφτιλίκι του Μάλαμα», ότι μια παρέα θαυμαστών τού τραγουδοποιού, εκπαιδευτικοί, μέλη της Ενωσης Γονέων Πετρούπολης, εμφανίστηκαν λίγο πριν από την έναρξη της συναυλίας κρατώντας τα εισιτήριά τους, αλλά και ένα πανό διαμαρτυρίας που ανέγραφε «Η παιδεία δεν βολεύεται με λιγότερο ουρανό – Κανένας ουρανός δεν περισσεύει». Θέλησαν να το αναρτήσουν στη σκηνή και να πουν δυο λόγια για τις απολύσεις στην εκπαίδευση, κάτι που θα διαρκούσε τρία λεπτά.

Η παραγωγή τούς απάντησε ότι ο καλλιτέχνης ούτε στο παρελθόν έχει επιτρέψει κάτι παρόμοιο και παρ’ όλο που επέμειναν το αποτέλεσμα δεν άλλαξε. Αποφάσισαν να μπουν με το ζόρι, στην είσοδο επικράτησε μια αναμπουμπούλα και τελικά το πανό άνοιξε στο δεύτερο διάζωμα, τις στιγμές που μεταξύ των τραγουδιών τα φώτα άναβαν. Ο Μάλαμας, σύμφωνα με το κείμενο των εκπαιδευτικών, είπε στο μικρόφωνο: «Απ’ ό,τι λένε κάποιοι, η κατάσταση που ζούμε είναι απάνθρωπη». Οπως διευκρινίστηκε από την πλευρά του, δεν αναφερόταν στη διαμαρτυρία. Στη συναυλία είχε συμπληρώσει εκείνη την πρόταση με άλλη μία: «Να λοιπόν που σε αυτούς τους δύσκολους καιρούς καταφέρνουμε να ζούμε και να ξαναβρισκόμαστε».

Εκείνο το κείμενο έφερε την υπογραφή της γραμματέως της Ενωσης Γονέων Πετρούπολης, η οποία έριξε μεγάλη κατσάδα στον Μάλαμα. «Στενοχωριέμαι», έγραφε, «αλλά του βάζω ένα μεγάλο Χ, γιατί οι καιροί είναι χαλεποί και άτομα που γυρίζουν την πλάτη στον αγώνα για την αξιοπρέπεια, για την ίδια τη ζωή θα πρέπει να μας αφήνουν εντελώς αδιάφορους». Είτε το ήθελε είτε όχι, ύστερα από λίγες ημέρες ο Μάλαμας απάντησε: «Στην Ελλάδα του Μνημονίου σύσσωμος ο ελληνικός λαός αδικείται. Θέση μου είναι πως πάντα πρέπει να δίνεται βήμα στους αδικημένους να εκφράσουν τα αιτήματά τους. Αυτό όμως προϋποθέτει συνεννόηση και συνεργασία. Αλίμονο αν τη βία που ασκεί το κράτος εναντίον των πολιτών τη στρέψουμε ο ένας εναντίον του άλλου. Η σκηνή δεν είναι δική μου. Ανήκει στους 7.000 που πλήρωσαν εισιτήριο σ’ αυτούς τους δύσκολους καιρούς για ν’ ακούσουν τα τραγούδια μου. Εγώ δεν νομιμοποιούμαι τη σκηνή που αυτοί μου παραχώρησαν να την εκχωρήσω σε άλλους, χωρίς τουλάχιστον προηγουμένως να έχω συνεννοηθεί μαζί τους. Οι ευχές μου μαζί σας, πιο δυνατές από κάθε άλλη φορά».

Οπως συμβαίνει πλέον σε παρόμοιες περιπτώσεις, και οι δύο συναυλίες κατανάλωσαν πολύ χώρο στα social media. Για τη συναυλία του Αγγελάκα γράφτηκαν πράγματα όπως «Μπράβο, Γιάννη, τέτοιες φωνές χρειάζεται ο τόπος αυτή τη στιγμή». «Αυτό που είπε με τον φασισμό μέσα μας είναι πολύ ουσιώδες. Από ‘κεί και πέρα φιλολογικές συζητήσεις με νεοναζί δεν γίνονται». «Πώς απαντάς στο μαχαίρωμα και στην ανελέητη προπαγάνδα και ξέπλυμα των ΜΜΕ με ήρεμη σκέψη;». «Εμένα ο φασίστας μέσα μου δεν έχει μαχαίρια, δεν ανήκει σε παραστρατιωτικές οργανώσεις, δε πληρώνεται από εφοπλιστές για να ξεκοιλιάζει». «Να το αλλάξουμε το σύνθημα: Φασίστες, παπάρες, έρχονται σφαλιάρες». «Α ρε Αγγελάκα, ξεπουλήθηκες και εσύ, μαλάκωσες και στρογγύλεψες τις πεποιθήσεις σου». «Τα αυτονόητα, ρε παιδιά! Με μίσος στο μίσος θα γίνουμε όλοι κώλος». «Ας αντικαταστήσουμε επιτέλους το “έρχονται κρεμάλες” με το “έρχονται κάγκελα” να πάμε μπροστά ως άνθρωποι και ως κοινωνία».

Πολλές από τις συζητήσεις οδηγήθηκαν εύκολα και στη συναυλία του Μάλαμα. «Γιατί ο κάθε καλλιτέχνης πρέπει να προσφέρει τη σκηνή του στον οποιονδήποτε; Τους ήξερε κι από χτες;», έγραφε κάποιος στο facebook. «Η συναυλία είναι συναυλία. Αν θέλει ο καθένας να προβάλει τις απόψεις του, υπάρχουν άλλα μέσα» ένας δεύτερος. Ή «Η νοοτροπία “αν έχει ο άλλος πρόβλημα, να πάει να κόψει τον λαιμό του και να μη μου χαλάει εμένα τη νιρβάνα” είναι νεοελληνικό σύνδρομο». «Θα πληρώσω να πάω σε μια συναυλία για να βλέπω τα πανό και να ακούω κάποιους που διαμαρτύρονται; Δεν το καταλαβαίνω. Εκανε ο Μάλαμας συναυλία υποστήριξης;». «Ο Θανάσης Παπακωνσταντίνου που έδωσε βήμα σε διαμαρτυρία παλιότερα διασύρθηκε. Ο Μάλαμας που δεν έδωσε διασύρεται. Ω, πατρίδα δοξασμένη!».

Δεν είναι καθόλου βέβαιο, αλλά ο Σωκράτης Μάλαμας μπορεί όντως να θυμήθηκε τον ομότεχνό του Θανάση Παπακωνσταντίνου, ο οποίος τον Ιούνιο του 2012 επέτρεψε να αναρτηθεί ένα πανό σε συναυλία του και να αναγνωστεί μια ανακοίνωση για τις αποτρόπαιες συνθήκες κράτησης μιας γυναίκας που έχει φυλακιστεί για συμμετοχή στη Συνωμοσία Πυρήνων της Φωτιάς. Τι το ‘θελε; Λίγες ημέρες μετά, μια άλλη κοπέλα ανάρτησε ένα κείμενο στο οποίο έγραφε, μεταξύ άλλων, ότι νιώθει «αισχρά χειραγωγημένη, βιασμένη» και ότι εφόσον είχε βρεθεί άθελά της «σε μια συναυλία που γίνεται βήμα για την προώθηση εξτρεμιστικών ιδεών, την προπαγάνδα μιας τρομοκρατικής οργάνωσης, θέλω τα χρήματά μου πίσω». Η ιστορία έλαβε τέτοιες διαστάσεις, που και ο Παπακωνσταντίνου απάντησε. «Τι στο καλό, ρε Θανάση. Λες ότι η μουσική στηρίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Απόδειξέ το» ήταν το βασικό νόημά της. «Λυπάμαι αν στενοχώρησα κάποιους», ολοκλήρωνε, «γιατί η διάθεσή μου είναι να τιμώ όσους δίνουν από το υστέρημά τους για να μ’ ακούσουν. Αλλά, όποτε νιώθω ότι πρέπει να στηρίξω την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, θα το κάνω ακόμα κι αν μείνω μόνος να παίζω και να τραγουδάω στις πέτρες του Κισάβου».

Προς αποφυγήν του αυτομαστιγώματος που θέλει κάτι τέτοια να συμβαίνουν μόνο στην Ελλάδα, να πούμε ότι ακόμα και ο Πιτ Τάουνσεντ των Who, στην εμφάνισή τους στο Γούντστοκ, είχε πετάξει με τις κλωτσιές από τη σκηνή τον ακτιβιστή Αμπι Χόφμαν. Μέλος του αναρχίζοντος κινήματος των Yippies, ενώ ο Τάουνσεντ ρύθμιζε τον ενισχυτή του, ο Χόφμαν ανέβηκε στο μικρόφωνο και αναφερόμενος στο μέλος μιας αντιρατσιστικής οργάνωσης είπε: «Νομίζω ότι όλα αυτά είναι μαλακίες τη στιγμή που ο Τζον Σίνκλερ σαπίζει στη φυλακή». Ο Τάουνσεντ τον έδιωξε κακήν κακώς, μερικές ημέρες αργότερα όμως δήλωσε ότι συμφωνούσε με όσα είπε ο Χόφμαν. Θα τον απωθούσε πάντως, όποιο και αν ήταν το μήνυμά του. Γιατί παραβίασε την «ιερότητα της σκηνής» και το δικαίωμα μιας μπάντας να παίζει απερίσπαστη.

Ποια είναι λοιπόν η καλύτερη αντιμετώπιση; Σύμφωνοι, εκτός από τις κλωτσιές, οι καλλιτέχνες έχουν και άλλες επιλογές, όχι όμως και τόσο πολλές: Αν ικανοποιούν όλες τις παρεμβάσεις, κάποιοι θα εκνευριστούν. Αν διαλέγουν αυτούς που θα διαμαρτυρηθούν, οι υπόλοιποι θα νιώσουν αδικημένοι. Αν δεν το επιτρέπουν σε κανέναν, κάποιος θα τους πει, δικαίως, ότι η μουσική δεν είναι μόνο ντο, φα και σολ από όργανα και λαρύγγια. Οχι ότι μια μουσική σκηνή σηκώνει τους ναζιστικούς χαιρετισμούς του Νότη Σφακιανάκη ή ατάκες του στυλ «θα σηκωθεί ο Σόιμπλε και θα περπατήσει» του Αντώνη Ρέμου. Δεν τίθεται καν θέμα σύγκρισης των δύο με καλλιτέχνες σαν τον Μάλαμα ή τον Αγγελάκα, ο οποίος μάλιστα έχει παρατηρήσει πως «οι πίστες επικοινωνούν με τους εθνικιστές».

Σε αυτό το πλαίσιο η επιλογή του Γιάννη μοιάζει αυτονόητη για όποιον δεν θέλει να δει κι άλλο αίμα και του Σωκράτη κατανοητή για εκείνον που πιστεύει ότι μπορεί να εκφέρει κοινωνικό λόγο και με τη βοήθεια ενός τραγουδιού. Και καλά τα σχόλια όσων διαφωνούν – αν δεν είναι χυδαία ή ψευδή, δεν πειράζουν δα και κανέναν. Λογικά οι σχετικές συζητήσεις θα μπερδευτούν κι άλλο, αν στο όνομα της αναγκαίας κατά τα άλλα γενικής καταδίκης του φασισμού, ζητηθεί ακόμα και η συναδέλφωση ενός απολυμένου με αυτόν που τον απέλυσε. Πιο παράξενο είναι που και ο Αγγελάκας και ο Μάλαμας επιβραβεύτηκαν λες και ήταν κακοί μαθητές που άρχισαν το διάβασμα από ανθρώπους που μέχρι πρότινος άκουγαν τα τραγούδια τους στραβομουτσουνιάζοντας, που θα μπορούσαν να απαιτήσουν «καταδίκη της βίας από όπου κι αν προέρχεται» ακόμα και για το «Οσοι γενούν πρωθυπουργοί, όλοι τους να πεθάνουν», με το οποίο ξεκίνησε η συναυλία στο Θέατρο Βράχων. Αν τώρα μερικοί θαυμαστές, συγκρίνοντας το έντονα πολιτικό ή τρυφερά κοινωνικό έργο τους και τη στάση τους, εντοπίζουν αντιφάσεις, ίσως η απάντηση να βρίσκεται σε έναν στίχο που ο Αγγελάκας σιγόνταρε σε άλλη περίπτωση, με τραγουδιστή τον Ψαρογιώργη: «Πέτε μου έναν άνθρωπο που τα ‘χει λύσει όλα, γιατί εγώ δεν τα ‘λυσα, μα δεν με νοιάζει κιόλα».