Ρέι Ντόλμπι: Το όραμα που άλλαξε τον ήχο και το σινεμά

Σχήμα σχεδόν οξύμωρο: ο άνθρωπος που κατάφερε να αλλάξει για πάντα τον ήχο και τον τρόπο που τον ακούμε στις μικρές ή μεγάλες οθόνες και τα ηχεία μας θα μπορούσε να θεωρηθεί και υπαίτιος για τη βιομηχανία των εφέ του Χόλιγουντ που ογκώνεται. Και το έκανε κυνηγώντας το όραμα για πιστότερη αναπαραγωγή του πραγματικού ήχου!

Η φράση έχει φτάσει να μπει και στο ελληνικό λεξιλόγιο: «Ανοησία Ντόλμπι Σαράουντ», «υπερβολή Ντόλμπι Σαράουντ», «το Ντόλμπι Σαράουντ στη διαπασών»…

Για τους αγγλομαθείς μπορεί να είναι εξηγήσιμο εκείνο το «Σαράουντ» ως περιμετρικό ή κυκλωτικό, όμως ελάχιστοι ξέρουν τι είναι το «Ντόλμπι». Ο θάνατος – στα 80 του  – του Αμερικανού Ρέι Ντόλμπι, τις προάλλες, ίσως έκανε κάποιους πιο παρατηρητικούς να συνδυάσουν το όνομα με την εν χρήσει φράση και τα λογότυπα Dolby στις κινηματογραφικές αίθουσες ολόκληρου του κόσμου.

Ομως, πόσοι είναι εκείνοι που γνωρίζουν ότι ο Ρέι Ντόλμπι και το σήμα κατατεθέν του άλλαξαν για πάντα τον ήχο και κυρίως τον τρόπο που τον ακούμε, τις κινηματογραφικές αίθουσες, τη βιομηχανία του σινεμά, αλλά ακόμη και το σαλόνι μας (σε χώρο οικιακής ψυχαγωγίας);

Οι απαρχές αυτού του τόσο διαδεδομένου και σχεδόν ανεξήγητου για τους πολλούς ντόλμπι ανάγονται στο 1965, όταν ένα παθιασμένο με την τεχνολογία και τη μουσική αγόρι από το Πόρτλαντ του Ορεγκον ξεκίνησε να δουλεύει τα καλοκαίρια στην καλιφορνέζικη εταιρεία Ampex.

Αλλο ένα όνομα που δεν μας λέει πολλά κι ας άλλαξε τον κόσμο του ήχου και της εικόνας που σήμερα καθορίζουν τη ζωή μας. Η Ampex ουσιαστικά εφηύρε τον τρόπο να μεταφερθούν ο ήχος και η εικόνα σε μαγνητοταινίες (για κασέτες ήχου και βίντεο). Ο Ρέι Ντόλμπι, εντυπωσιασμένος από τα νέα μέσα, ενόσω σπούδαζε ηλεκτρολόγος – μηχανολόγος στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, βοήθησε να εξελιχθεί ένα από τα μεγάλα σχέδια της εταιρείας, βάζοντας το 1957 (στα 24 του) τη δημιουργική υπογραφή του στο Quadruplex, το πρώτο αξιόπιστο σύστημα βιντεοσκόπησης και αναπαραγωγής που πέρασε στη γραμμή παραγωγής.

Δεν έμεινε όμως εκεί. Παρατήρησε ότι στα «σιωπηλά» σημεία των ηχογραφήσεων ή βιντεοσκοπήσεων ακουγόταν ένα ενοχλητικό φύσημα, το οποίο «μετέφεραν» οι εγγεγραμμένες υψηλές συχνότητες. Αρχισε λοιπόν να ψάχνει τρόπους να το εξαλείψει, ανακαλύπτοντας ένα σύστημα – αλγόριθμο – μείωσης θορύβου, το οποίο επιτυγχάνει με αντίστροφη διαδικασία την «αντι-μεταφορά» ή «αποφορά» του φυσήματος. Ενα σύστημα που άλλαξε οριστικά τον ήχο και το οποίο ο Ντόλμπι δούλεψε επίμονα τελειοποιώντας το, όταν χάρη σε μια υποτροφία βρέθηκε στο περίφημο (βρετανικό) Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ το 1961. Για να αποφασίσει μέσα στα τέσσερα επόμενα χρόνια όχι μόνο να πατεντάρει την ηχητική εφεύρεσή του και το… όνομά του, αλλά και να μετακομίσει στο Λονδίνο και το 1965 να ανοίξει μια εταιρεία (με προσωπικό τεσσάρων ατόμων) που έμελλε να αναχθεί στη σφαίρα του θρύλου για τη βιομηχανία του ήχου και του κινηματογράφου: τα Dolby Laboratories.

Αυτό το εργαστήριο ήταν το μεγάλο ατού και η μεγάλη μανία του Ντόλμπι. Η ζωή και η εταιρεία του ήταν ένα εργαστήρι διαρκούς αναζήτησης νέων ηχητικών δρόμων. Πολύ σύντομα ο δισκογραφικός κολοσσός Decca αγόρασε για τα στούντιο ηχογραφήσεών του την εφεύρεση του Ντόλμπι έναντι 700 στερλινών (το σημερινό αντίστοιχο 15.000!) Και το εγκαινίασε σε μια εντυπωσιακή ηχογράφηση του πιανίστα Βλαντίμιρ Ασκενάζι (κουμπάρου του δικού μας Βασίλη Τσαμπρόπουλου) που έκανε πάταγο με τις «καθαρές» σιωπές της.

Δεν έφτανε αυτό στον Ντόλμπι. Δούλεψε όσο το σύστημά του να «μικρύνει» κυρίως σε επίπεδο κόστους για να φτάσει στον απλό καταναλωτή. Ετσι παρέδωσε το σύστημα Dolby A, στο σχήμα ενός μικρού κουμπιού στα εμπορεύσιμα κασετόφωνα και μετέπειτα στα όλο και πιο εξελιγμένα συστήματα ήχου, που με ένα απλό πάτημα και χάρη σε έναν περίπλοκο αλγόριθμο «καθάριζε» εντυπωσιακά τον αναπαραγόμενο ήχο.

Ο όρος – όνομα μπήκε στο λεξιλόγιο κάθε χαϊφιντελίστα, ήτοι λάτρη του ήχου υψηλής πιστότητας (διότι και το HiFi – High-Fidelity – άρχισε να μπαίνει στη ζωή και στα ακούσματά μας), όχι όμως ακόμη στο λεξιλόγιο όλων μας. Οχι προτού ο κύριος από το Ορεγκον εξελίξει, αφότου μετακόμισε πίσω στο Σαν Φρανσίσκο, ένα σύστημα κυκλωτικού ήχου, αναλογικού ακόμη (δηλαδή μεταφερμένου μηχανικά και όχι συμπιεσμένου στην ψηφιακή μορφή που είχαν ήδη φέρει στον κόσμο της τεχνολογίας οι «μαγικές» εναλλαγές ψηφίων 0-1-0-1 των ηλεκτρονικών υπολογιστών). Και αυτό αφού είχε προτείνει πρώτα τα εξελιγμένα συστήματα μείωσης θορύβου Β, C και S-Type NR.

Μιλάμε πια για το «Ντόλμπι Σαράουντ» που προκάλεσε πολύ μεγαλύτερες δονήσεις στον κόσμο μας – πόσω μάλλον στη βιομηχανία του ήχου – ώστε να προκαλέσει ρωγμή και να παρεισφρήσει όχι μόνο στην καθημερινότητα αλλά ακόμη και στη γλώσσα μας. Το σύστημα παρουσιάστηκε επίσημα το 1982 σε βιντεοκασέτες VHS και betamax (οι «πιστές» κασέτες των στούντιο) και μετέφερε τουλάχιστον τέσσερα κανάλια ήχου, εγγεγραμμένα με αίσθηση ότι κυκλώνουν τον ακροατή στις ηχητικές μπάντες ταινιών.

Διότι ο Ρέι Ντόλμπι, έχοντας κατακτήσει την πρώτη άγνωστη χώρα του ήχου, είδε έναν νέο ορίζοντα για κατάκτηση στον κινηματογράφο. Εκεί όπου συναντήθηκε με έναν ελληνικής καταγωγής πυλώνα της βιομηχανίας του Χόλιγουντ, τον Σίντνεϊ ή Σιντ Γκάνις με ρίζες στα Ιωάννινα, ο οποίος άρχισε ως κλητήρας για να φτάσει στους υψηλότερους θώκους μεγάλων κινηματογραφικών στούντιο και στη θέση – μέχρι πρόσφατα – του προέδρου της Αμερικανικής Ακαδημίας Τεχνών, Επιστημών και Κινηματογράφου που οργανώνει την απονομή των Οσκαρ. (Για την ιστορία: το θέατρο της τελετής απονομής το 2012 αγοράστηκε από την Dolby, όταν φέρεται να πτώχευσε ο μόνιμος χορηγός Kodak.)

Ο Γκάνις, που έγινε και σύμβουλος των Dolby Laboratories, αγκάλιασε την πρωτοπόρο τεχνολογία του Ρέι Ντόλμπι και του εργαστηρίου του και του έδωσε μια θέση – οριστικά έκτοτε – στις ηχητικές μπάντες των κινηματογραφικών ταινιών. Ο δε εντυπωσιακότατος εκείνη την εποχή πολυκάναλος ήχος που «μετέφερε» η μπάντα των «Στενών Επαφών Τρίτου Τύπου» απέφερε στον Ντόλμπι Οσκαρ τεχνικού επιτεύγματος.

Πάλι ο ορίζοντας ήταν… μικρός για τον μανιακό της τεχνολογίας από το Πόρτλαντ, πατέρα πλέον δύο παιδιών (ο ένας του γιος τον διαδέχτηκε στην εταιρεία και ο άλλος ακολούθησε τον δρόμο της συγγραφής). Ο Ντόλμπι διείδε ότι το μέλλον δεν βρίσκεται μόνο στις αίθουσες, αλλά κυρίως στα σαλόνια μας, στην κατ’ οίκον ψυχαγωγία, πάνω που γνώριζαν πιένες τα βιντεοκλάμπ. Ετσι ανέπτυξε – συμπιέζοντας και πάλι και το κόστος προς τα κάτω, ώστε να μπορεί να περάσει στην κατανάλωση – το σύστημα οικιακού κινηματογράφου home theater, με ενισχυτές που ήταν σε θέση να αναπαράγουν τον πολυκάναλο ήχο σε Dolby Surround και στο σπίτι, όπως και στις κινηματογραφικές αίθουσες, προκαλώντας νέα επανάσταση. Αλλά και δίνοντας τεράστια ώθηση και αφορμή να εξελιχθεί στη βιομηχανία των εφέ του Χόλιγουντ, που πλέον είχε πολλά ηχητικά κανάλια να «παίξει» και να εντυπωσιάσει.

Τα 10 Οσκαρ και τα 13 βραβεία Εmmy Ηχου που κέρδισε η εταιρεία του Ντόλμπι δεν έφταναν στον αμερικανό πρωτοπόρο. Ειδικά όταν είδε ότι οι – ηχητικές – πληροφορίες με τα εφέ και τη μουσική αυξάνονταν τόσο που δεν μπορούσε πλέον να τις μεταφέρει μια μαγνητοταινία, αναλογικά (ασυμπίεστα ουσιαστικά). Ετσι βάλθηκε να κατακτήσει έναν νέο ορίζοντα, όπως έκανε πάντα.

Ο ορίζοντας αυτός ήταν ψηφιακός. Το εργαστήρι του Ντόλμπι έφερε στον κόσμο του ήχου και του κινηματογράφου την επόμενη επανάσταση: Το Dolby Digital. Το οποίο, χάρη και στην κωδικοποίηση AC-3, κατάφερε να συμπιέσει πολύ, μα πάρα πολύ περισσότερες τις ηχητικές πληροφορίες – η πρεμιέρα έγινε το 1992 με την «Επιστροφή του Μπάτμαν». Φανταστείτε την κυματιστή γραμμή του ήχου συμπιεσμένη τόσο που να μοιάζει σαν μια ευθεία, η οποία να ξεδιπλώνεται και πάλι μόλις πατάει κάποιος το κουμπί της αναπαραγωγής!Κάπως έτσι συμπιέστηκαν πέντε συν ένα διακριτά κανάλια ήχου (το τελευταίο για το υπογούφερ που αποδίδει  υποήχους των εφέ – αυτούς τους «βρόντους» που νιώθουμε να μας δονούν και στην κινηματογραφική αίθουσα). Και εγένετο 5.1, με δύο μπροστινά κανάλια ήχου, δεξιά και αριστερά, ένα κεντρικό για την ομιλία στην ταινία και δύο περιφερειακά surround για τους ήχους περιβάλλοντος και τα εφέ.

Τεχνολογία που πέρασε από τις κινηματογραφικές αίθουσες και στην τηλεόραση, αλλά κυρίως στον οικιακό κινηματογράφο μέσα από τα μηχανήματα με την υπογραφή του Ντόλμπι. Κι έπειτα, μια νέα εξέλιξη: Ηχος 7.1 και TrueHD. Συμπιεσμένος ψηφιακός οκτακάναλος ήχος, διακριτός σε κάθε κανάλι, που αποσυμπιέζεται σε δύο επιπλέον περιφερειακά για ακόμη πιστότερη και εντυπωσιακότερη αίσθηση χώρου στην κινηματογραφική δράση. Την ώρα που στα σαλόνια μας, μετά της βιντεοκασέτες, είχε ήδη φτάσει το μεγάλο στοίχημα της κινηματογραφικής βιομηχανίας για την ψυχαγωγία του σαλονιού: το νέο μέσο συμπίεσης τεράστιου όγκου ψηφιακών δεδομένων, ήχου και εικόνας, ήτοι τον ψηφιακό δίσκο BluRay, που αποδίδει και την 3D τρισδιάστατη εικόνα υψηλής ανάλυσης, η οποία στο μεταξύ είχε προκαλέσει τη δική της επανάσταση στις αίθουσες και στο σαλόνι.

Ποιος είπε ότι ο οραματιστής Ντόλμπι σταμάτησε σ’ αυτόν τον ορίζοντα; Υπήρχε πάντοτε ένας νέος. Ακόμη και όταν η νόσος Αλτσχάιμερ και η λευχαιμία άρχισαν να στερούν πολύτιμα δεδομένα από τη δική του βάση, τη μνήμη του. Το εργαστήρι του, ακάματο και διευρυμένο με νέα μυαλά, γέννησε την ιδέα του 4D για την απόλυτη κινηματογραφική εμπειρία σε «ειδικά» σχεδιασμένα σινεμά που ξεφυτρώνουν σε Αμερική και Ασία (ένα από τα πρώτα ήταν στη λίστα με τα δέκα καλύτερα σινεμά του κόσμου του αμερικανικού δικτύου CNN, με πρώτο το σινεμά «Θησείον» στην Αθήνα λόγω εξαιρετικής θέας).

Το 4D, πέρα από τον πολυκάναλο ψηφιακό ήχο που περικυκλώνει τον θεατή και την εξαιρετικής ευκρίνειας τρισδιάστατη εικόνα, χρησιμοποιεί ειδικά εφέ – όπως χιόνι, φυσαλίδες, ήχους νερού, οσμές, δονήσεις ή και αναταράξεις των καθισμάτων, ακόμη και εκρήξεις που «χτυπούν» με έναν τρόπο στο σβέρκο, ώστε η εμπειρία της οθόνης να γίνεται σχεδόν πραγματική εμπειρία του θεατή.

Η τελευταία «ανακάλυψη» που υποδέχτηκε ο Ρέι Ντόλμπι ήταν το Dolby Atmos, το οποίο έκανε την πρεμιέρα του τον Ιούνιο του 2012 με το «Brave» και εξελίχθηκε, τελευταία, με το «Χόμπιτ» του Πίτερ Τζάκσον. Το σύστημα Atmos που επίσης απαιτεί «ειδικές» αίθουσες – ήδη μετράει 1.000 σε Αμερική, Ασία και Ευρώπη – έχει δυνατότητα συμπίεσης έως και 128 (!) διακριτών καναλιών, στρατηγικά τοποθετημένων ακόμη και στην οροφή, με ήχο όσο πιο κοντά γίνεται στον πραγματικό και μπορεί να… παρακολουθεί κατά πόδας ένα ελικόπτερο να πλησιάζει, να φτάνει πάνω από τα κεφάλια των θεατών και να προσγειώνεται δίπλα τους. Αυτή είναι η εμπειρία Ντόλμπι – και δεν έρχεται από το παρελθόν. Ακόμη και αν το Atmos βασίστηκε ουσιαστικά στην ιδέα του Αιθέρα των αρχαίων ελλήνων φιλοσόφων. Του Αιθέρα, που είναι «πάσι ζωοίσιν έναυσμα», κατά τους ορφικούς ύμνους…