Ντοκιμαντέρ για τον διωγμό και την ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας

Το ντοκιμαντέρ «Σμύρνη: η καταστροφή μιας κοσμοπολίτικης πόλης, 1900-1922» που παρουσίασαν το 2012 στο Μουσείο Μπενάκη και στους κινηματογράφους η σκηνοθέτιδα Μαρία Ηλιού και ο ιστορικός Αλέξανδρος Κιτροέφ είχε λάβει τις καλύτερες των κριτικών. Οι δύο συνεργάτες παρουσιάζουν τώρα το δεύτερο μέρος εκείνου του πονήματος. Υπό τον τίτλο «Από τις δυο πλευρές του Αιγαίου» και με θέμα τον διωγμό και την ανταλλαγή πληθυσμών ανάμεσα σε Ελλάδα και Τουρκία μεταξύ 1922 και 1924 παρουσιάζουν στους θεατές προσωπικές αφηγήσεις προσφύγων αλλά και άγνωστες εικόνες, καταχωνιασμένες σε «σφραγισμένα» αρχεία της Ευρώπης και της Αμερικής, που βγαίνουν για πρώτη φορά στην επιφάνεια.

Η βασική ιδέα τους είναι τόσο απλή και ταυτόχρονα τόσο σύνθετη: η στιγμή να αναγνωρίσουμε ότι τα παιδιά και τα εγγόνια των ελληνορθόδοξων και των μουσουλμάνων προσφύγων μπορούν να αφηγηθούν τις εμπειρίες τους από κοινού, όχι παράλληλα και ασύμπτωτα, έφτασε. Ετσι, αμερικανοί, ευρωπαίοι, έλληνες και τούρκοι ιστορικοί μιλούν για την περίοδο και για τη λεγόμενη «μεγάλη» Ιστορία, ενώ πρόσφυγες πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς διηγούνται τις προσωπικές τους ιστορίες, που εκτυλίσσονται στα παράλια της Μικράς Ασίας, στον Πόντο, στην Καππαδοκία, αλλά και στη Βόρεια Ελλάδα ή στην Κρήτη. Ενδεικτικά, εμφανίζεται ο συγγραφέας του βιβλίου «Δυο φορές ξένος», δημοσιογράφος Μπρους Κλαρκ, ο καθηγητής Θάνος Βερέμης ή ο Τσαλάρ Κεϊντέρ του Πανεπιστημίου του Βοσπόρου, αλλά και πρόσφυγες όπως η Σάνο Χάλο (αλλιώς, Ευθυμία Βαρυτιμιάδου, Ελληνίδα του Πόντου και ηρωίδα του βιβλίου «Ούτε το όνομά μου» της Θία Χάλο) ή η Μουφιντέ Πεκίν από τα Χανιά, απόγονος μουσουλμάνων της Κρήτης και αντιπρόεδρος του Ιδρύματος Ανταλλαγέντων Λωζάννης.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η Καλλιόπη Γεωργιάδη, κόρη ελληνορθόδοξων προσφύγων της Καππαδοκίας, διηγείται την ιστορία της στα τουρκικά, ενώ ο Χουσνού Καραμάν, γιος μουσουλμάνων προσφύγων της Κρήτης, κάνει το ίδιο στην κρητική διάλεκτο. Δημοσιεύονται επίσης άγνωστες εικόνες από τα αρχεία της Βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, του Πανεπιστημίου του Πρίνστον, του Ερυθρού Σταυρού της Γενεύης (αλλά και του αντίστοιχου αμερικανικού) και πολλών ακόμη ιδρυμάτων της ημεδαπής και του εξωτερικού. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον συγκεντρώνουν και μερικές από τις μεγάλης ιστορικής αξίας χαμένες εικόνες του φωτογράφου Λιούις Χάιν, αλλά και κινηματογραφικό υλικό από την επίσης χαμένη ταινία της οργάνωσης YMCA, η οποία γυρίστηκε το 1922 στη Μικρά Ασία και στην Ελλάδα και προέρχεται από το αρχείο του αρμένιου κινηματογραφιστή Ρόμπερτ Νταβιντιάν.

Πρόκειται για κινηματογραφικά λεπτομερή δουλειά: η ηχητική επένδυση της ταινίας, υπό την εποπτεία της μοντέρ εικόνας και ήχου Αλίκης Παναγή, επιστρατεύει ήχους της εποχής προκειμένου να ξαναζωντανέψει τα γεγονότα με τον πιστότερο δυνατό τρόπο. Ο μουσικός Νίκος Πλατύραχος, από την πλευρά του, συνέθεσε μεν πρωτότυπη μουσική, βασισμένος όμως σε μικρασιατικά τραγούδια και μελωδίες της περιόδου.