Το χρηματιστήριο στην εποχή του Ρέμπραντ

Ο 17ος είναι για την Ολλανδία ο χρυσός της αιώνας. Επειτα από πολυετείς αγώνες έχει κερδίσει την ανεξαρτησία της από τη μεγαλύτερη τότε δύναμη της Ευρώπης, την Ισπανία. Είναι μια νεαρή και ασταθής δημοκρατία που αναγνωρίστηκε πρώτα από Γάλλους, Αγγλους και Οθωμανούς το 1609 και από τους ίδιους τους Ισπανούς το 1648. Στον χρυσό αυτό αιώνα της μεγαλουργούν ζωγράφοι όπως ο Ρέμπραντ και ο Βερμέερ, ολοκληρώνεται το δίκτυο καναλιών του Αμστερνταμ, ο φιλόσοφος Ντεκάρτ (Καρτέσιος) κατατάσσεται στον στρατό της, πολεμάει στο πλευρό της και γράφει εκεί τα σπουδαιότερα έργα του, εκεί γεννιέται και  ένας ακόμα μεγάλος φιλόσοφος, ο σεφαρδίτης Εβραίος Μπαρούχ Σπινόζα, εκεί και ο θεμελιωτής του Διεθνούς Δικαίου και του Δικαίου της Θάλασσας Ούγκο Γκρότιους.

Εκεί γεννιέται και το πρώτο χρηματιστήριο. Και μάλιστα πολύ νωρίς, την πρώτη δεκαετία του 17ου αιώνα. Τη συναρπαστική ιστορία αυτής της πρωτιάς και τους λόγους που πραγματοποιήθηκε σε μια εύθραυστη χώρα περιγράφει ο Λόντεβεϊκ Πέτραμ, ένας τριαντάρης ιστορικός και οικονομολόγος, στο βιβλίο του «Η γέννηση του χρηματιστηρίου. Ιντριγκες και πάθη στο Αμστερνταμ του 17ου αιώνα» (εκδ. Αιώρα).

Στην πραγματικότητα, το πρώτο χρηματιστήριο στον κόσμο ήταν μια εταιρεία. Ακούγεται παράξενο, αλλά είναι η ίδια η ζωή που οδήγησε στην ανάγκη διαπραγμάτευσης των μετοχών μιας και μόνης εταιρείας. Στα τέλη του 16ου αι., και ενώ η Ολλανδία βρισκόταν σε πόλεμο με τους Ισπανούς, άρχιζε να αναπτύσσεται το εμπόριο με τις Ανατολικές Ινδίες, στο οποίο πρωταγωνιστούσαν οι Πορτογάλοι. Επτά στόλοι ισάριθμων ολλανδικών εταιρειών με πενήντα πλοία έφυγαν για τις Ινδίες ανάμεσα στο 1595 και το 1602. Ηταν οι πρώτες παρόμοιες ολλανδικές απόπειρες, που έδειξαν ότι το εμπόριο με τις μακρινές εκείνες χώρες της Ασίας ήταν εφικτό.

Η κυβέρνηση κατάλαβε τη σημασία του. Πίεσε τις εταιρείες να συνενωθούν σε μία, στην οποία έδωσε το μονοπώλιο αυτού του εμπορίου. Ετσι δημιουργήθηκε η VOC, η θρυλική Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών, που μετατράπηκε και στο πρώτο χρηματιστήριο του κόσμου.

Μέχρι τότε, οι εταιρείες ιδρύονταν για να οργανώσουν ένα και μόνο μακρινό ταξίδι για εμπορικούς σκοπούς. Ο στολίσκος απέπλεε, έφτανε – αν έφτανε – στον προορισμό του, ξεφόρτωνε, ξαναφόρτωνε και έφευγε το συντομότερο δυνατό από τα ξένα λιμάνια όπου υπήρχαν ποικίλοι κίνδυνοι. Μόλις επέστρεφε – και αν επέστρεφε – στο Αμστερνταμ, η εταιρεία έμπαινε σε καθεστώς εκκαθάρισης. Οι μέτοχοι έπαιρναν το μερίδιό τους, είτε σε εμπόρευμα (συνήθως μπαχαρικά) είτε σε χρήμα. Κατόπιν τα πλοία πουλιόνταν σε άλλη εταιρεία και εκείνη διαλυόταν οριστικά.

Με τη VOC τα πράγματα έγιναν διαφορετικά. Αυτή θα γινόταν μια ισχυρή εταιρεία που θα ναυπηγούσε πολλά πλοία, θα έφτιαχνε οχυρά σε λιμάνια της Απω Ανατολής, όπου θα διεκδικούσε μονιμότερη παρουσία. Θα βοηθούσε στον πόλεμο με τους Πορτογάλους, θα εκπροσωπούσε στην ουσία την ίδια τη χώρα. Αλλά για όλα αυτά χρειάζονταν χρήματα.