Η Θεσσαλία του Μ. Καραγάτση

Οταν σχεδιαζόταν το κείμενο αυτό, το προορισμένο για «ΤΑ ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» της 14ης Σεπτεμβρίου – για σήμερα δηλαδή – δεν είχαμε θυμηθεί ότι σαν σήμερα ακριβώς, το 1960, έφυγε για πάντα ο δημιουργός της «Μεγάλης Χίμαιρας» και του «Γιούγκερμαν». Σε ηλικία 52 μόλις χρόνων, έτσι ώστε αποκλείεται να μη σκεφτεί κανείς πόσο εκτενέστερο θα γινόταν το έργο του αν ζούσε 23 χρόνια ακόμα και έφτανε σε μια «κανονική» για αναχώρηση ηλικία, όπως είναι αυτή των 75 χρόνων. Αν και έχουν περάσει, λοιπόν, 53 χρόνια από την αποδημία του, εκείνο που εκπλήσσει δεν είναι το γεγονός ότι παραμένει ίσως ο μοναδικός δημιουργός της Γενιάς του ’30 που εξακολουθεί να διαβάζεται άπληστα και είναι ίσως το μόνο όνομα (δυστυχώς) της περιβόητης αυτής γενιάς που συμβαίνει να γνωρίζουν οι νεότεροι και οι νεότατοι άνθρωποι.

Εκείνο που σε καθιστά άφωνο είναι πώς χώρεσε μέσα σε 32 χρόνια ζωής, όσα μεσολαβούν από το 1929, που βραβεύεται σε διαγωνισμό του νεοσύστατου τότε περιοδικού «Νέα Εστία», για το διήγημά του «Η κυρία Νίτσα», έως το 1960 που πεθαίνει, ένα τόσο εκτεταμένο και ποικιλόμορφο έργο. Οι πολλοί γνωρίζουν τα μυθιστορήματα, τις νουβέλες και τα διηγήματά του, αλλά ένας αντίστοιχος δυναμισμός και εκφραστικός παλμός χαρακτηρίζει και την υπόλοιπη δημιουργία του, είτε πρόκειται για τα ταξιδιωτικά του κείμενα και τη θεατρική του κριτική είτε για τη μαχητική του αρθρογραφία και το ιστορικό του αφήγημα. Αν και θα γεννηθεί στην Αθήνα, τα χρόνια του δημοτικού σχολείου θα τα ζήσει στη Λάρισα, τόπο καταγωγής του δικηγόρου πατέρα του Γεωργίου Ροδόπουλου (που είναι και το πραγματικό όνομα του Μ. Καραγάτση).

Πού ανιχνεύεται η σχέση του Καραγάτση με τη Λάρισα και τον Θεσσαλικό Κάμπο ώστε να θεωρηθεί ότι πρόκειται για μια σχέση καθοριστική γι’ αυτόν τον δημιουργό που σφράγισε ανεξίτηλα την πεζογραφία του 20ού αιώνα; Οφείλεται σε δύο κυρίως περιστατικά. Η είσοδός του στη λογοτεχνία γίνεται, όπως αναφέραμε ήδη, με το διήγημα «Η κυρία Νίτσα», που του το είχε εμπνεύσει μια νέα γυναίκα, δασκάλα του στο δημοτικό σχολείο της Λάρισας. Και το πρώτο του μυθιστόρημα, «Ο συνταγματάρχης Λιάπκιν» (που δημοσιεύεται ενώ ο συγγραφέας είναι μόλις 25 χρόνων), αναφέρεται σε έναν ρώσο εμιγκρέ, τον Λιάπκιν, που προσπαθεί να προσαρμοστεί στην ασφυκτική ζωή του Θεσσαλικού Κάμπου, αλλά τελικά αυτοκτονεί.

Αλλά και μια από τις ωραιότερες περιγραφές που έχουν γίνει ποτέ για τον κάμπο αυτόν έχει φιλοτεχνηθεί διά χειρός Μ. Καραγάτση, χώρια που μαθαίνουμε από αυτήν και την προέλευση του ψευδωνύμου του. Διαβάζουμε λοιπόν: «Ο κάμπος. Τον χειμώνα είναι θλιβερός. Το καλοκαίρι κόλαση. Το χινόπωρο τον τυλίγει σε γοητευτικότατη μελαγχολία. Μα την άνοιξη τίποτε δεν μπορεί να παραβληθεί με τον κάμπο της Θεσσαλίας. Πρέπει να ξεκινήσεις με το ξημέρωμα, όταν η Οσσα στολίζεται με τα τριαντάφυλλα στον ερχομό του ήλιου. Οταν τα χιόνια του Ολύμπου κρατούν ακόμη πάνω τους τα στερνά γαλάζια πέπλα της νύχτας. […] Λίγο πιο πέρα, μαντεύεις τον ποταμό χωμένο στη ζούγκλα που θρέφουν τα νερά κι οι βούρκοι. Ιτιές και καραγάτσια, λυγαριές και βελανιδιές, οξυάκανθες ανθισμένες κι άλλα μύρια φυτά της πλούσιας γης, πνιγμένα, σφικταγκαλιασμένα, που ακολουθούν τη γονιμοποιό κοίτη».

Το θαυμαστό με τον Καραγάτση είναι ότι την αναπαραστατική αυτή δύναμη δεν την έχει μόνο για τη φύση. Είτε γράφει για τις φυλακές του Αλκατράζ στην Αμερική είτε για την Αγια-Σοφιά στην Κωνσταντινούπολη, είτε για μια ερωτική συνεύρεση είτε τη νουβέλα «Η μεγάλη εβδομάδα ενός πρεζάκια», όσο οικείο ή ξένο κι αν σου είναι το θέμα που πραγματεύεται έχεις την αίσθηση πως όλα συμβαίνουν μπροστά σου, ακόμη καλύτερα κι από ό,τι σε μια κινηματογραφική ταινία. Περίπου σαν να είσαι αυτόπτης μάρτυρας. Ενώ έχει μελετηθεί τόσο πολύ ο Καραγάτσης, δεν έχει εξαρθεί το στοιχείο μιας αμεσότητας, που αποκτά για τον αναγνώστη ακόμη μεγαλύτερη έλξη αν συμβαίνει να συνδυάζεται με κάτι το αποτρόπαιο ή με τον πανθομολογούμενο σεξουαλισμό του.

Πρωτοφανές μάλιστα το γεγονός ότι χωρίς ίχνος καλλιέπειας ή με την πρόθεση να αποδείξει κάτι, δημιουργεί ένα ύφος κυριολεκτικά ακαταμάχητο. Αντίθετα, χωρίς να πολυνοιάζεται για ύφος, τον αισθάνεσαι περίπου σαν θυμωμένο, γιατί οι λέξεις είναι αυτές που είναι και όχι περισσότερες, με αποτέλεσμα να αρπάζει όποια του έρχεται στο μυαλό και να τη χρησιμοποιεί. Και όχι μόνον αυτό, αν σκέφτεσαι μια λέξη που θα ήταν πιο ταιριαστή στην περίπτωση θεωρείς τη λέξη του Καραγάτση ως αναντικατάστατη.

Μιλάμε για έναν πεζογράφο που τίμησε όσο ουδείς την ιδιότητα του δημοσιογράφου, καθώς η δευτερογενής του εργασία παραμένει τόσο εμπνευσμένη όσο και η πρωτογενής του δημιουργία.