Επιστροφή στον ξερό τόπο της εξορίας

Ηταν αεικίνητος. Αεράτος. Κρατούσε πασσάλους στα χέρια και δυο-τρία κομμάτια ύφασμα. Σχεδόν με αστραπιαίες κινήσεις έστησε ένα αντίσκηνο. Ο μαυροντυμένος Κρητικός – με την εμφανή αστική καταγωγή – τον ρώτησε: «Τι κάνεις;». Και ο φαλακρός σίφουνας -που έφερνε στον Λουί ντε Φινές – απάντησε με ολύμπια ηρεμία: «Είναι δικό σου. Θα πεθάνεις εδώ, πάνω στο βουνό».

Η παραπάνω εικόνα δεν είναι βγαλμένη από κινηματογράφο. Και οι δύο κύριοι δεν είναι ήρωες του σελιλόιντ – άλλο αν στην πορεία ο ένας έγινε μεγάλος ηθοποιός κι ο άλλος εξελίχθηκε σε έναν από τους κορυφαίους σκηνοθέτες. Ο τότε μαυροντυμένος ήταν ο Νίκος Κούνδουρος. Και ο σίφουνας ήταν ο Θανάσης Βέγγος. Και το φόντο της παράξενης γνωριμίας τους είναι η Μακρόνησος, όπου βρέθηκαν και οι δύο εξόριστοι στα πρώτα μετεμφυλιακά χρόνια.

Ηταν η εποχή που ο κόσμος ήταν χωρισμένος στα δύο. Η Ελλάδα μετρούσε τις πληγές της από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την Κατοχή και τον Εμφύλιο. Και τα σκληρά πέτρινα χρόνια για κάποιους συνεχίζονταν σε τόπους εξορίας (Αϊ-Στράτης, Ικαρία, Τρίκερι κ.α.). Από τα μέσα του 1947 όμως, ένα ξερονήσι, πέντε ναυτικά μίλια από το Λαύριο, έμελλε να μετατραπεί σε κολαστήριο για χιλιάδες αριστερούς και δημοκράτες αγωνιστές. Εδώ, από τότε και για δέκα χρόνια, άρχισε να λειτουργεί το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Αγωνιστών Εθνικής Αντίστασης.

Αν και το νησί είχε ξαναχρησιμοποιηθεί ως τόπος εξορίας για τους αιχμαλώτους του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, τώρα, στο φόντο του Ψυχρού Πολέμου και ενός μισαλλόδοξου αντικομμουνισμού, έγινε το κολαστήριο για χιλιάδες ψυχές. Με μια σημείωση: εκτός των αξιωματικών του ΕΛΑΣ, των πολιτικών εξορίστων από διάφορα στρατόπεδα, των «προληπτικώς» συλληφθέντων για εμπλοκή στον Δημοκρατικό Στρατό και των υπόδικων πολιτικών κρατουμένων, εδώ κρατούνταν ή «αναμορφώνονταν» και νεοσύλλεκτοι φαντάροι από διάφορες μονάδες του Στρατού.

Ετσι, ανάμεσα στους δεκάδες «μάρτυρες» βρέθηκαν και δεκάδες αργότερα εμβληματικά πρόσωπα: Ο Γιάννης Ρίτσος. Ο Μάνος Κατράκης. Ο σκηνογράφος Τάσος Ζωγράφος. Η Αλέκα Παΐζη. Ο Λειβαδίτης. Ο Αναγνωστάκης. Αλλά και ο Γιώργος Φαρσακίδης, ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης και ο Στέλιος Καζαντζίδης, που εδώ υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία λόγω «αμαρτωλής» εαμικής στάσης ζωής του πατέρα του.

Το κολαστήριο είχε τη δική του δομή. Το Στρατόπεδο Πειθαρχημένης Διαβίωσης των πολιτικών εξόριστων. Το Β’ Τάγμα Σκαπανέων που από το καλοκαίρι του 1949 περιλάμβανε και το στρατόπεδο αναμόρφωσης πολιτικών εξορίστων που ονομαζόταν Ειδικό Σχολείο Αναμορφώσεως Ιδιωτών (ΕΣΑI). Το Α’ Τάγμα Σκαπανέων που από το καλοκαίρι του 1949 περιλάμβανε και Στρατόπεδο Αναμόρφωσης Πολιτικών Εξορίστων καθώς και το Στρατόπεδο των Εξόριστων Γυναικών που μεταφέρθηκαν εκεί από το Τρίκερι. Το Γ’ Κέντρο Παρουσιάσεως Αξιωματικών. Και το Γ’ Κέντρο Σκαπανέων και τις Στρατιωτικές Φυλακές Αθηνών.

Και εδώ γράφηκαν εκατοντάδες ιστορίες φρίκης και ηρωισμού, που συχνά έγιναν και η πρώτη ύλη για όλες τις εκδοχές της Τέχνης – εκτός από αντικείμενο ψύχραιμης διερεύνησης από την ιστορική επιστήμη. Θυμηθείτε την «Καντάτα για τη Μακρόνησο» του Θάνου Μικρούτσικου σε ποίηση του Γιάννη Ρίτσου. Φέρτε στον νου σας την ταινία «Χάπι Ντέι» του Παντελή Βούλγαρη. Τα ποιήματα των Αναγνωστάκη, Λειβαδίτη, Κατσαρού, Ρίτσου κ.ά. Τα τραγούδια όπως «Το πλοίο είχε όνομα “Πατρίδα”» του Γιάννη Σπανού, τον κύκλο «Το καπνισμένο τσουκάλι» των Χρήστου Λεοντή – Γιάννη Ρίτσου, «Ο αδελφός των αδελφό» των Μίκη – Καμπανέλλη, «Τα Μακρόνησα» με τον Καζαντζίδη των Λουκά Θάνου – Πυθαγόρα, ακόμη και νεότερα όπως το «Μπαρμπα-Γιάννης και η απολησμονιά» των Active Member. Και βέβαια τις δεκάδες μαρτυρίες των ανώνυμων εαμιτών που πήραν τη μορφή απομνημονευμάτων και σήμερα συμβάλλουν στην ιστορική μνήμη ενός τόπου που γνώρισε με τον πιο έντονο τρόπο τη διαιρετική τομή του Εμφυλίου.

Εδώ εντάσσεται και η δήλωση στον Τύπο του Παναγιώτη Κανελλόπουλου, που πάντως αμφισβητείται έντονα από την άλλη πλευρά, όταν το 1949, ως υπουργός Στρατιωτικών, επιθεώρησε το νησί: «Το φαινόμενον της Μακρονήσου είναι μοναδικόν εις τον κόσμον ολόκληρον. Πρόκειται περί θαυμαστού συνδυασμού της… Παιδείας (!!) με τον… Στρατόν. Οι εμπνευσθέντες, οργανώσαντες και διαχειριζόμενοι με τόσην επιτυχίαν το έξοχον αυτό έργον είναι άξιοι βαθείας εθνικής ευγνωμοσύνης». Ο χώρος, ως ακραίο παράγωγο μιας οξυμένης πολιτικής συγκυρίας, που συχνά άναψε τη σπίθα για πολιτική αντιπαράθεση, την ώρα που διαβάζετε αυτές τις γραμμές έχει ήδη φωτιστεί και θα ζωντανέψει για μερικές ώρες.

Και αυτό αφού στον ξερό βράχο με το θυμάρι και τα βουβά κτίρια αναμένεται να πατήσουν τα πόδια τριών χιλιάδων (και παραπάνω) επισκεπτών, επειδή η καλοκαιρινή αυλαία της περιοδείας της μουσικής παράσταση «Μίκης Θεοδωράκης – Ποιος τη ζωή μου…», σε σκηνοθεσία Θέμη Μουμουλίδη, πέφτει εδώ, σε μια στιγμή μεγάλου συμβολισμού. Εξάλλου η παράσταση, που πέρασε από όλα τα μέρη όπου έζησε ο μεγάλος δημιουργός, δεν θα μπορούσε να μην κάνει στάση (ή τέρμα) στη Μακρόνησο.

Εδώ που ο Μίκης επέστρεψε και το 2003 για συναυλία, αν και απόψε ο ίδιος δεν θα μπορέσει να παραστεί. «Στη Μακρόνησο έζησα από τα τέλη του 1948 έως τον Ιούλιο του 1949. Στην αρχή στον Ε’ Κλωβό του Δ’ Τάγματος (πολιτικό) και από τις 26 Μαρτίου στο Α’ (στρατιωτικό), με ένα διάλειμμα δύο μηνών στο 401 Στρατιωτικό Νοσοκομείο. Δεν θυμάμαι πια πώς λειτουργούσα τότε, ώστε να συνθέτω και μάλιστα για μεγάλη συμφωνική ορχήστρα. Οσο περνά ο καιρός ο Εμφύλιος σβήνει από τη μνήμη μου», δηλώνει στα «ΝΕΑ» ο Μίκης Θεοδωράκης, φωτίζοντας μια σχετικά άγνωστη στιγμή της ζωής του. Εδώ στον ξερό τόπο της εξορίας εξάλλου έγραψε ή συνέλαβε την «Πρώτη Συμφωνία» του. Και συμπληρώνει: «Θα την ακούσετε ολόκληρη από τα ίδια βράχια, τις ίδιες ακρογιαλιές και τους ίδιους θάμνους με τα δισέγγονα των σκορπιών και των αρουραίων που μας έκαναν παρέα. Τρεις ώρες μουσικής (εκτός από το θεατρικό έργο) με τη φωνή δύο τραγουδιστών που πέρασαν από τη Μακρόνησο: του Γρηγόρη Μπιθικώτση και του Στέλιου Καζαντζίδη. Πείτε μου, ποια χώρα με Νταχάου, Αουσβιτς και στρατόπεδα εξόντωσης είχε τη δύναμη να μεταβάλει αυτό το πηγάδι του θανάτου σε μήτρα πνευματικής ζωής;».