Ο Πειραιάς του Λάμπρου Πορφύρα

Δεν υπάρχει άλλος έλληνας ποιητής που να είναι τόσο ταυτισμένος με μια πόλη όσο ο Λάμπρος Πορφύρας με τον Πειραιά. Μπορεί να εκπλαγεί κανείς και να αρχίσει να αναφέρει ονόματα όπως του Χρήστου Λεβάντα ή του Δημοσθένη Βουτυρά και θα έχει δίκιο. Οταν γράφουμε όμως «ταυτισμένος», εννοούμε κυρίως μια ιδιότυπη υγρασία, μια μελαγχολία και ένα αίσθημα για μακρινά ταξίδια που υποβάλλει το επίνειο της Αθήνας. Ταξίδια που όσο και αν πραγματοποιηθούν, το ίδιο το αίσθημα θα μένει πάντα ανικανοποίητο.

Οπως άλλωστε οι περισσότεροι ποιητές, με ενδεικτικότερη περίπτωση αυτή του Κωστή Παλαμά που γεννήθηκε στην Πάτρα αλλά θεωρούσε τόπο καταγωγής του το Μεσολόγγι όπου έζησε τα παιδικά και τα εφηβικά του χρόνια, το ίδιο ακριβώς θα συμβεί και με τον Λάμπρο Πορφύρα. Θα γεννηθεί στη Χίο το 1879, συντομότατα όμως η οικογένειά του, έπειτα από ολιγόχρονη παραμονή στη Σύρο, θα εγκατασταθεί στον Πειραιά, το 1884. Οταν δηλαδή ο μικρός Λάμπρος Πορφύρας (το πραγματικό του όνομα είναι Δημήτριος Σύψωμος) θα είναι μόλις πέντε χρονών.

«Εδώ στη Φρεαττύδα κατοικούν οι θεοί μου. Εδώ στον Πειραιά μου θα αφήσω τα κόκκαλά μου και μη μου μιλάς για ταξίδια και περιπέτειες. Εδώ γνώρισα τη ζωή και καλοδέχτηκα τη μούσα, τη μικρή αλλά δική μου μούσα», έγραψε κάποτε στον φίλο του, τον ποιητή Κώστα Χατζόπουλο, που τον καλούσε κοντά του στη Γερμανία, νομίζοντας ότι η αλλαγή θα τον ωφελήσει. Παρά την άρνησή του αυτή, την πρώτη δεκαετία του 20ού αιώνα θα ταξιδέψει και θα παραμείνει για μικρό χρονικό διάστημα στο Παρίσι, το Λονδίνο και την Ιταλία, χώρες τη λογοτεχνία των οποίων (ιδιαίτερα των δύο πρώτων) διαβάζει στο πρωτότυπο.

Εχει βέβαια οριστικά εγκαταλείψει τις σπουδές του, αν και γράφτηκε στη Νομική Σχολή της Αθήνας. Και εδώ υπάρχει ακόμη μία σύμπτωση με παλαιότερους και νεότερους συναδέλφους του ποιητές, που γράφτηκαν σε μια σχολή από την οποία ουδέποτε πήραν πτυχίο. Και όπως πολλοί επίσης ποιητές, απομακρυσμένοι από τον κόσμο και απομονωμένοι στον ελεφάντινο πύργο τους, αποδεικνύονται, όταν έρχεται η ώρα και η ανάγκη το καλεί, πρώτοι στους πολιτικούς και κοινωνικούς αγώνες, έτσι και ο Λάμπρος Πορφύρας θα είναι από τους ιδρυτές της Σοσιαλιστικής Δημοτικιστικής Ενωσης και θα υπηρετήσει ως στρατιώτης κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων.

«ΣΕΛΕΪ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ». Πώς εξηγείται αλήθεια και ένας ποιητής, όπως ο Λάμπρος Πορφύρας, που τύπωσε, όσο ζούσε, μόνο μία ποιητική συλλογή, τις «Σκιές», έχει πάρει μια τόσο σημαντική θέση στον νεοελληνικό Παρνασσό, ώστε ο σπουδαίος Φιλέας Λεμπέσκ να τον αποκαλεί «Σέλεϊ της Ελλάδας»; Και αν οι τίτλοι των πέντε ενοτήτων της συλλογής του αυτής («Σκιές που φεύγουν», «Ο χάρος», «Γύρω τριγύρω μου», «Θρύλος αγάπης», «Ανεμώνες στον άνεμο») μιλούν κατευθείαν στην ψυχή του έλληνα αναγνώστη, πώς γίνεται να συγκινούν ξένους σπουδαίους μελετητές, όπως ο Εσλιν και ο Ντίτριχ, ώστε να εκφράζονται το ίδιο θαυμαστικά για τον ποιητή που είπε κάποτε (τη μαρτυρία την έχει διασώσει ο Αλέξης Μινωτής) ότι «η ταβέρνα είναι πολύ λεπτό πράγμα και χρειάζεται να είναι κανείς ιδιαίτερα προσεκτικός»; «Πιε στου γιαλού τη σκοτεινή ταβέρνα το κρασί σου/ σε μι’ άκρη, τώρα π’ άρχισαν ξανά τα πρωτοβρόχια,/ πιε το με ναύτες και σκυφτούς ψαράδες αντικρύ σου/ μ’ ανθρώπους που βασάνισε κι η θάλασσα κι η φτώχεια».

Την εποχή που γράφει τα ποιήματά του ο Λάμπρος Πορφύρας (μιλάμε για τις πρώτες δεκαετίες του περασμένου αιώνα), ο Πειραιάς είναι μια πόλη που σφύζει από ζωή. Υπάρχει μια θαυμάσια περιγραφή του από έναν άλλον μεταγενέστερό του ποιητή, τον σπουδαίο Τάσο Λειβαδίτη, που σχολιάζει: «Η κίνηση του λιμανιού, η βιομηχανία του και ο πληθυσμός του, βρίσκονται σε αδιάκοπη ανάπτυξη. Οι καμινάδες από τα εργοστάσια και τα βαπόρια γεμίζουν τον ορίζοντα. Αυτή η κίνηση με τον ορμητικό της παλμό, έχει την επίδρασή της και στην πνευματική ζωή του Πειραιά. Τυπογραφεία, βιβλιοπωλεία, εφημερίδες, περιοδικά, εκδόσεις μυθιστορημάτων, υπάρχουν όλες οι προϋποθέσεις για να αναπτυχθεί ένα ταλέντο».

Πώς λοιπόν ο Πορφύρας μάς παραδίδει έναν Πειραιά της ταβέρνας, με τις θλιβερές οικογενειακές ιστορίες των θαμώνων της, με τους μοναχικούς δικούς του περιπάτους στις ακρογιαλιές, να σκαλίζει την άμμο με το μπαστούνι που του είχε στείλει ο αδελφός του, μη τυχόν βρει κανένα αρχαίο νόμισμα που ήταν το πάθος του και είχε δύο ολόκληρα συρτάρια γεμάτα με παλιά, φαγωμένα νομίσματα.

Μήπως με τον Πειραιά του Λάμπρου Πορφύρα έχουμε μια αντίστοιχη περίπτωση με εκείνη της Πρέβεζας του Καρυωτάκη; Οσο και αν η δεύτερη θεωρείται υπόλογη για μια αυτοκτονία, ενώ ο πρώτος λειτουργεί ως καταφυγή που σώζει από την αυτοχειρία, έστω κι αν η εικόνα του δεν είναι η πραγματική. Τι συμβαίνει τελικά με τις πόλεις, αυτές δημιουργούν τους ποιητές ή οι ποιητές τις οικοδομούν με έναν τρόπο «ιδεωδέστερο» απ’ ό,τι οι ανάγκες των καθημερινών ανθρώπων;