Η Μύκονος της Μέλπως Αξιώτη

Οι δύσκολες ημέρες και νύχτες της αξεπέραστης Κάδμως της ελληνικής πεζογραφίας

Το γεγονός ότι ο κάθε δημιουργός είναι ένα δώρο από Θεού, έστω κι αν πρόκειται για κομμουνιστή, το αποδεικνύει η περίπτωση της Μέλπως Αξιώτη. Γεννημένη και μεγαλωμένη στη Μύκονο, έστω κι αν εξελιχθεί σε μεταγενέστερα χρόνια σε νησί της «απωλείας», η ίδια η Αξιώτη θα υπάρξει ως μια δωρική, αυστηρή, υψωμένη σαν μια αλύγιστη λαμπάδα μέσα στις ιδεολογικές συγκρούσεις και τις πολιτικές περιπέτειες των εβδομήντα χρόνων του 20ού αιώνα. Θα έλεγε κανείς πως η αντιστασιακή της φορά ξεκινάει από τα παιδικά της χρόνια, σε σχέση με το «πνεύμα» που θα ενσαρκώσει το γενέθλιο νησί της. Εστω κι αν είναι η ίδια που θα το διασώσει στην αμιγέστερη μορφή του, με το αριστουργηματικό της βιβλίο «Το σπίτι μου» που το χαρακτηρίζει ως «διήγηση», αποφεύγοντας τον όρο «μυθιστόρημα».

Πώς γίνεται τώρα το κορίτσι αυτό μιας πλούσιας και γνωστής μυκονιάτικης οικογένειας, σε ηλικία τριάντα ενός ετών το 1936, να προσχωρήσει στο ΚΚΕ και να υποστεί ως ελεύθερη επιλογή τις συνέπειες μιας ένταξης που στην περίπτωσή της σήμαινε: δουλειά στον παράνομο Τύπο της Κατοχής και αναχώρηση το 1947 για τη Γαλλία, προκειμένου να βοηθήσει ενεργά στον αντιφασιστικό αγώνα. Εχοντας στο μεταξύ εκδώσει, το 1946, το βιβλίο της «Εικοστός αιώνας», που θα χαιρετίσει με θερμότατη κριτική του ο Λουί Αραγκόν.

Ώς το 1964, που θα επιστρέψει στην Ελλάδα, θα μείνει κατά διαστήματα εκτός της Γαλλίας στη Γερμανία, την Ιταλία και την Πολωνία, με άκαμπτη την πολιτική της δράση, μιλώντας σε συνέδρια, γράφοντας άρθρα και βιβλία και οργανώνοντας ανθολογίες, ενώ ιστορικές θα χαρακτήριζε κανείς σήμερα τις επαφές της όλο αυτό το διάστημα στις χώρες αυτές με εξόριστους ή αυτοεξόριστους έλληνες συναδέλφους της. Θα σχημάτιζε κανείς την εντύπωση με την περιγραφή που της κάναμε πως επρόκειτο για μια γυναίκα συναισθηματικά άτρωτη, ψυχρή, που η κομματική της ένταξη της είχε αφαιρέσει κάθε ίχνος γυναικείας φιλαρέσκειας, ένα είδος – για όσους τις θυμούνται – Μίνας Γιάννου και Ρούλας Κουκούλου, με όλο τον σεβασμό μας στις αγωνίστριες αυτές.

Ακόμα και οι φωτογραφίες της στο Βερολίνο, το 1957, με τον Δημήτρη Χατζή, την Ελλη Αλεξίου, τον Απόστολο Σπήλιο, τη Νίκη Κόκκαλη (μητέρα του Σωκράτη Κόκκαλη) ή σε μεταγενέστερα χρόνια με τον Μάρκο Αυγέρη, τον Ζήση Σκάρο, τη Λιλίκα Νάκου και πάντα την Ελλη Αλεξίου δείχνουν μια γυναίκα κάπως απόμακρη σε σχέση με την υπόλοιπη συντροφιά. Θα ‘λεγε κανείς, με τον κίνδυνο να θεωρηθεί υβριστής, ότι ενώ όλοι οι άλλοι φαίνεται να «γλεντάνε» λίγο την κομμουνιστική τους ταυτότητα, το βλέμμα της Μέλπως Αξιώτη σαν να προοιωνίζεται την επερχόμενη – σε πολιτικό κι όχι σε ιδεολογικό επίπεδο – αποτυχία.

«ΕΝΑ ΚΟΜΜΑΤΙ ΠΑΤΡΙΔΑ». Τι ζωή όμως κι η δική της! Για όποιον μάλιστα θα τον ξεγελούσαν η πολιτική δράση και οι φωτογραφίες της, θα του συστήναμε, προκειμένου να αντιληφθεί το συναίσθημα που την ξεχείλιζε, μια περιγραφή του νησιού της. Γράφει: «Μικρός ήταν αυτός ο τόπος, τίποτα το ξεχωριστό, ένα κομμάτι πατρίδα. Βραχόνησο αιγιαλίτικο μέσα στα κύματα. Η φήμη του η μεγάλη που ήταν ακουστή ώς τα πέρατα κι όλοι οι ξένοι το γνώριζαν, είναι οι εκκλησιές. Τις λογάριασαν και βγήκαν απάνω κάτω όσες και οι μέρες του χρόνου, και πέφτει περίπου από μια σε κάθε ντουζίνα άτομα του ντόπιου πληθυσμού, όμως εκείνο που οι ξένοι άνθρωποι δεν το ξέρουν, ότι οι εκκλησιές αυτές είναι τάματα από τους θαλασσοδαρμένους. Είναι εκκλησιές σ’ όλα τα μπόγια, ταπεινές και ξακουσμένες».

Μαζί με το κομμάτι αυτό και μια προσωπική εντύπωση, καλύτερα να τη χαρακτηρίσεις ως μνήμη ανεξίτηλη. Φοιτητής ακόμα, την είχες γνωρίσει στο σπίτι της Ελλης Αλεξίου, όταν έμενε στην οδό Αλωπεκής, «συνωμοτικό» στέκι στα χρόνια της χούντας. Χωρίς ακόμα να το έχεις εξηγήσει, ύστερα από 45 χρόνια, σε καλεί για φαγητό στο εστιατόριο του Καφέ, ένα μακρόστενο μαγαζί στην οδό Υψηλάντου. Σιωπάς σε όλη τη διάρκεια του φαγητού και την ακούς με δέος, όταν άξαφνα αρχίζει να κλαίει με λυγμούς, ενώ μιλάει για τις κουκέτες στο καράβι που παιδί την φέρνανε με αυτό από τη Μύκονο στον Πειραιά.

Υπάρχει ένα καταπληκτικό κείμενο του Μένη Κουμανταρέα με τον τίτλο «Η Αξιώτη όπως τη γνώρισα». Τη ζωντανεύει ενώ την περιγράφει να κάθεται ακίνητη σε ένα σκαμνάκι στον παλιό Κέδρο. Πώς γίνεται ένας άνθρωπος που έχει διαχειριστεί μεγάλα πολιτικά προβλήματα, έχει ταξιδέψει, έχει ζήσει στην παρανομία, έχει γράψει και έχει μεταφράσει χιλιάδες σελίδες, έχει τιμηθεί όσο λίγοι, να μένει στο τέλος της ζωής του μόνος, χωρίς συντρόφους, χωρίς φίλους, χωρίς καν ένα δικό του δωμάτιο, ώστε να έχει ως κατοικία έναν οίκο ευγηρίας; Πώς γίνεται να έχεις συμβάλει ενεργά προκειμένου να επικοινωνήσουν οι λαοί ανάμεσά τους και για σένα τον ίδιο να μην υπάρχει ένας άνθρωπος που να λαχταράει την επικοινωνία μαζί σου;

Ακριβή Μυκονιάτισσα Μέλπω Αξιώτη, το τίμημα της διάρκειας φαίνεται πως είναι να έχεις βασανιστεί πολύ στη ζωή σου.