Βασίλης Παπαβασιλείου: «Χρειάζεται το πένθος για να πάμε παραπέρα»

Ας μιλήσουμε για «φαγωμάρες». Μακριά από το τραπέζι. Και για πένθος. Για την Ελλάδα που χάσαμε, την Ελλάδα που χάθηκε. Για το τέλος που ήρθε ήδη. Και για την Ελλάδα που το γιόρταζε, διονυσιακά, τρώγοντας. Τρώγοντας τα πάντα. Κυρίως το ελληνικό Δημόσιο. Με τους Ελληνες να θεωρούν ότι «όφειλε η Ελλάδα να τους εξοφλήσει που την έφτιαξαν – και τελικά ξόφλησε η ίδια», όπως λέει στα «ΝΕΑ» ο σκηνοθέτης Βασίλης Παπαβασιλείου. Που τολμά να ανεβάσει την επόμενη Παρασκευή στην Επίδαυρο ένα ελάχιστα παιγμένο σατυρικό δράμα του Ευριπίδη, τον «Κύκλωπα» (και να το συμπληρώσει, κατά κάποιον τρόπο, με μια εισαγωγή), για να μιλήσει για όλα αυτά – μέσα από τη μία από τις δύο καλοκαιρινές παραστάσεις του Εθνικού Θεάτρου.

Και εξηγείται, χαλαρός σε μια πολυθρόνα, ανάμεσα σε στοίβες από βιβλία και έντυπα (ωώς την οροφή του δωματίου, ολούθε!), μέσα στο καλοκαιρινό απόγευμα: «Συμφέρει να υποθέτουμε ότι το τέλος είναι πίσω μας. Αντί να περιμένεις φως στην άκρη του τούνελ, διαδικασία που παράγει παράλυση, αν πεις ότι συνετελέσθη ήδη το τέλος, η ανθρώπινη διάνοια μπορεί να μπει σε τροχιά σχεδιασμού της επόμενης κίνησης».

Οσο για το πένθος; «Αν δεν κάνεις τη συνολική εργασία του πένθους για την ίδια την Ελλάδα, πού θα πατήσεις; Στον ιστορικό καταφερτζισμό μας, στους ΕΣΠΑτζήδες τού σήμερα που σκέφτονται μόνο με όρους ταμείων και χρημάτων; Χρειάζεται η διαδικασία του πένθους για να πάμε παραπέρα».

Τα τελευταία τρία χρόνια, λέει, από τότε που άρχισαν οι συναντήσεις με τα Μνημόνια, οι δουλειές του συνομιλούν με αυτό το γεγονός, του τέλους της Ελλάδας. «Γιατί για μένα έχει έρθει το τέλος της, ως δυτικού κράτους. Κάποιος ξένος είπε ότι “η Ελλάδα έχει υποβαθμιστεί σε προτεκτοράτο”. Εχουμε να δούμε και να ψάξουμε εν τέλει και τη διαλεκτική Ελλήνων – Ελλάδας. Εγώ προτιμώ να τοποθετηθώ από τη σκοπιά του αποχαιρετισμού του Ζαμπέτα που, με φωνή η οποία μόλις έβγαινε από την αρρώστια, είπε το περίφημο: “Γεια σας παιδιά, γεια σου Ελλάδα που μας ανέχτηκες!”».

Αν καθήσει κάποιος να μελετήσει τη σύγχρονη Ιστορία της χώρας μας, αν λειτουργεί και η διαλεκτική τής τιμωρίας για το αίμα του αθώου, θα βρει πρώτα έναν Καποδίστρια. Με το καλημέρα σας, λέει ο σκηνοθέτης. «Εκατόν πενήντα χρόνια μετά το έγραψε και ο Παλαμάς ότι πληρώνουμε το αίμα του. Σε μια διασταλτική ερμηνεία του σημερινού προβλήματος, αν κρατηθεί κάποιος μακριά από την τεχνητή πολιτικοποίηση των πάντων και αναρωτηθεί ποιο ήταν πάντα το πρόβλημα της σύγχρονης Ελλάδας, θα πάει συνειρμικά στον Καποδίστρια και στους ανεξόφλητους λογαριασμούς που ενέπεσαν στη χώρα».

Ενας άνθρωπος που γεννιέται, ας πούμε, στο τέλος της δεκαετίας του ’40 και ξεκινάει εξ ορισμού σε μια νέα Ελλάδα, πόσες νέες Ελλάδες συναντά, με τελευταία την Ελλάδα του Σαμαρά; – αναρωτιέται ο σκηνοθέτης βουτηγμένος στις σκέψεις του. Ας τις δούμε: «Την Ελλάδα της Εθνοσωτηρίου, την Ελλάδα της Μεταπολίτευσης, το επεισόδιο “Μαζί σου, Ανδρέα, για μια Ελλάδα νέα” και από εκεί στον Σημίτη που δεν την είπε νέα την Ελλάδα αλλά ισχυρή έως τη σημερινή “νέα Ελλάδα”. Περίπου κάθε δέκα χρόνια αυτός ο άνθρωπος βρίσκεται σε μια νέα Ελλάδα για να καταλήξει στη… μη Ελλάδα».

Στο σήμερα, δηλαδή, στο οποίο ο Βασίλης Παπαβασιλείου προτείνει τον «Κύκλωπα», που μιλάει για κάποιους κάπηλους εμπορευόμενους καταφερτζήδες που επιπίπτουν στην πόλη.

«Ο Αριστοφάνης είχε δει, μέσα στη λυτρωτική στρυφνάδα του, ότι ο οίκος θα νικήσει την πόλη, για αυτό και κρατούσε μικρό καλάθι για τους πιστούς του δημοκρατικού πολιτεύματος. Μέσα σε αυτό το φόντο λέει: Μήπως τελικά η ελληνική μοίρα είναι, στην καλύτερη περίπτωση, υπόθεση εμπνευσμένης καπηλείας και δημιουργικού τυχοδιωκτισμού; Και μήπως η πρόκληση της εποχής είναι να επανασυνδεθούν οι Ελληνες με το φαινόμενο της διασποράς και να ανακαλύψουν τους εαυτούς τους ως πλωτές ατομικότητες;» (καθώς η ρευστοποίηση του κράτους εξαφανίζει και τα τελευταία υπολείμματα της ψευδαίσθησης συνοχής και οι Ελληνες γίνονται νησιά – πλωτές ατομικότητες). 

«Αντιδρούμε περισσότερο
και δρούμε λιγότερο»

Με την αγάπη του για τα «λήμματα» και τις κρυμμένες τους έννοιες, ο Βασίλης Παπαβασιλείου κάνει τη ζέστη του απογεύματος σκέψεις, ρήσεις και αντιρρήσεις – για το θέατρο και τη ζωή – ανάμεσα σε ποιήματα του Γιτς, το «Ο Σεφέρης διαβάζει Σεφέρη», τον «Αττίλα ’74» και τον τόμο «L’ art de la joie»:

«Ζούμε σε καθεστώς εκφραστικής δημοκρατίας, όπου υπάρχει πριμ ύπαρξης. Ομως επειδή μπορούν και μιλούν όλοι ελεύθεροι, ίσως έχει μικρότερη εμβέλεια αυτό που λένε. Αντιδρούμε κυρίως. Και δρούμε λιγότερο. Είναι σημαντικό αυτό, αν σκεφτείς ότι ο άνθρωπος είναι το μόνο ζώο που μπορεί και να μην αντιδράσει.

Μπορεί να υποστηρίξει την αδυναμία του να κλέβει, ενώ όλοι κλέβουν. Ολοι μπορούν τα πάντα. Αυτή είναι η ουτοπία της απόλυτης ευκαμψίας της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Το θέμα είναι να υπάρχει κάποιος που να λέει: Δεν μπορώ να το κάνω αυτό. Γιατί μπορούμε να μη σκοτώσουμε εκείνον που νομίζουμε ότι απειλεί να μας σκοτώσει. Εχουμε αυτή τη δυνατότητα. Μπορούμε να την αντέχουμε και να τη φέρουμε τη δύναμή μας με αριστοτελικούς όρους και να μη μεταφράζεται σε ενέργεια. Να υπάρχουμε εν δυνάμει και όχι εν ενεργεία».

Ζητήσαμε από τον σκηνοθέτη να μας εξηγήσει τις ιδιαίτεροτητες του «Κύκλωπα» στο πλάισιο του αρχαίου δράματος: «Ο “Κύκλωπας” ανήκει στο είδος του σατυρικού δράματος, που ήταν το κερασάκι στην τούρτα της τραγικής τριλογίας. Ο ποιητής έγραφε τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα – ένα είδος που αποτελούσε μνημόσυνο ή αναβίωση της διονυσιακής λατρείας. Τα μέλη του Χορού είναι σάτυροι, ακόλουθοι του Διονύσου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση του “Κύκλωπα”, τον χάνουν τον Διόνυσο. Τον απάγουν πειρατές που προσαράζουν στη Σικελία, όπου τους πιάνει ο Κύκλωπας και τους μετατρέπει από υπηρέτες της βακχικής λατρείας σε πειθήνιους υποτακτικούς ποιμένες για τα κοπάδια του.

Ο Οδυσσέας φθάνει επίσης στην Αίτνα, στη Σικελία, στην περιοχή όπου ζει ο Κύκλωπας. Η μοίρα ενώνει τον ομηρικό ήρωα και τους συντρόφους του με τους υποτακτικούς του Κύκλωπα με έναν τρόπο ειρωνικό. Οταν δε οι τελευταίοι ρέμπελοι αποδεικνύονται άχρηστοι για να βοηθήσουν στην τύφλωση του Κύκλωπα, τους αναθέτει την εμψύχωση του εγχειρήματος με τραγούδια. Κάπως έτσι ο ευριπίδειος “Κύκλωπας” θεματοποιεί την ενάτη ραψωδία της Οδύσσειας (τη λεγόμενη και κυκλώπεια).

Βάζοντας δίπλα στον Κύκλωπα αυτούς τους ρέμπελους, κατάλοιπα του διονυσιακού κόσμου, ίσως ο ποιητής θέλει να μας πει ότι στη βία της συγκρότησης, πολιτικής και κοινωνικής, υπάρχει αντιστάθμισμα, που είναι το ξόδεμα, η χαρά. Η ιστορία των καπήλων, που λειτουργεί ως εισαγωγή στο έργο του Ευριπίδη, στη δική μας παράσταση δείχνει πως ακόμη και σε καιρούς χαλεπούς υπάρχει το ένδοξο απόθεμα, που λέει και ο Μπατάιγ, να ξοδεύεις και να ξοδεύεσαι. Ομως οι αρχαίοι Ελληνες απέναντι στη φιγούρα του Διονύσου είχαν έναν θεό της τιμωρίας και της σκληρότητας, τον Απόλλωνα…».