Συνάντηση ιερών τεράτων

Ηταν ανήσυχος. Ολο και μια καινούργια ιδέα γύριζε στο μυαλό του πρωτοπόρου θεατρικού σκηνοθέτη Μπομπ Γουίλσον, μετά το τέλος της παράστασης «Η ζωή και ο θάνατος της Μαρίνας Αμπράμοβιτς» και της πιο πρόσφατης «Οδύσσειας» (που έφερε στο Εθνικό Θέατρο). Στην τελευταία ιδέα κόλλησε: ένα θεατρικό προξενιό ανάμεσα σε έναν από τους πιο αναγνωρίσιμους χορευτές του κόσμου (και ηθοποιός περιστασιακά σε ταινίες όπως οι «Λευκές νύχτες» αλλά και στη δημοφιλή τηλεοπτική σειρά «Sex & the City»), τον Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ, και στον πιο διάσημο ίσως «ανεξάρτητο» ηθοποιό του Χόλιγουντ, τον Γουίλεμ Νταφό, ο οποίος έχει θητεία και στον χορό με την πρωτοποριακή ομάδα χοροθεάματος The Wooster Group.

Και οι δύο μαζί ξεπερνούν ηλικιακά κατά πολύ τον έναν αιώνα, καθώς ο Μιχαήλ Μπαρίσνικοφ σήμερα είναι εξήντα πέντε χρονών και ο Γουίλεμ Νταφό, την επόμενη ημέρα από την τελευταία παράσταση του έργου «Η γριά», που φέρνει ο Μπομπ Γουίλσον και στο Φεστιβάλ Αθηνών, στις 22 Ιουλίου δηλαδή, κλείνει τα πενήντα οκτώ. Ωστόσο, αυτό δεν λέει τίποτα μπροστά στην πολύχρονη καριέρα τους, καθώς και οι δύο δείχνουν να είναι σε καλύτερη φόρμα από ποτέ.

«Γνωρίζω τον Ρόμπερτ Γουίλσον πολλά χρόνια», δήλωσε ο Μπαρίσνικοφ στη βρετανική εφημερίδα «Σάντεϊ Τάιμς». Πρέπει να βρούμε κάτι ρωσικό να κάνουμε μαζί, του είχε πει παλαιότερα, και για μία ακόμα φορά ο Μπαρίσνικοφ αναρωτήθηκε γιατί όλοι οι σκηνοθέτες πάντα του ζητάνε να κάνει κάτι ρωσικό, ενώ εδώ και σαράντα χρόνια ως χορευτής (αλλά και χορογράφος, ηθοποιός, φωτογράφος και παραγωγός) αυτομόλησε από την πρώην Σοβιετική Ενωση και έχει κάνει σπίτι του τη Δύση. «Να είναι η προφορά μου ή η μέχρι τώρα πορεία μου;».

Παρά τα ερωτηματικά τού πλέον εγκατεστημένου στη Νέα Υόρκη, Μίσα – όπως είναι το υποκοριστικό του στα ρωσικά -, ο Γουίλσον βρήκε αυτό το «κάτι ρωσικό» στον συγγραφέα Δανιήλ Χαρμς και στο σκοτεινό του μυθιστόρημα «Η γριά» («The old woman») και αποφάσισε να το σκηνοθετήσει, υπογράφοντας τα σκηνικά και τον σχεδιασμό των φωτισμών. Ο Μπαρίσνικοφ δεν χορογραφεί αυτή τη φορά. Εμφανίζεται ως χορευτής – ηθοποιός, καθώς πιστεύει ότι κάθε δουλειά τού Γουίλσον είναι ήδη χορογραφημένη.

Αν και πρώτα απ’ όλα είναι χορευτής μπαλέτου – που μοιράζεται την κορυφή με τον Ρούντολφ Νουρέγεφ, τον Βασλάφ Νιζίνσκι και τη Μαργκότ Φοντέιν -, είναι επίσης και ένας βραβευμένος ηθοποιός. Την τελευταία δεκαετία, έκανε μια θεατρική παράσταση στη Γεωργία, λίγο Τσέχοφ και την προσαρμογή μιας νουβέλας του Ιβάν Μπούνιν.

Η πολιτική νουβέλα του Χαρμς, γραμμένη το 1930, έχει μια σκοτεινή αλλά και μια αστεία πλευρά. Πρόκειται για έναν συγγραφέα ο οποίος επιχειρεί να γράψει για έναν θαυματοποιό. Ταυτόχρονα, βασανίζεται από ένα πτώμα, το πτώμα μιας γριάς – ίσως και από τους δικούς του δαίμονες -, με αναπάντεχους τρόπους.

Το μυθιστόρημα, το οποίο δεν ξεπερνά τις 10.000 λέξεις, είναι το μεγαλύτερο από τα έργα του Χαρμς, καθώς τα περισσότερα κείμενά του είναι λίγο μεγαλύτερα από μια παράγραφο.

Ο συγγραφέας γεννήθηκε το 1905 στην Αγία Πετρούπολη και κατά την επίσημη εκδοχή «πέθανε από ασιτία» στα τριάντα έξι του χρόνια – κατ’ άλλους δολοφονήθηκε από σοβιετικούς στρατιώτες σε γκουλάγκ της Σιβηρίας.

Κατά τα τέλη του 1920, με τους ανορθόδοξους στίχους του, τις διόλου γραμμικές θεατρικές του παραστάσεις και την παρακμιακή και παράλογη δημόσια συμπεριφορά του, ο Χαρμς – ο οποίος ντυνόταν πάντοτε σαν άγγλος δανδής – απέκτησε τη φήμη ενός ταλαντούχου μεν, πολύ εκκεντρικού και «ανόητου» ανθρώπου δε, κατά τους καλλιτεχνικούς κύκλους του Λένινγκραντ. Το 1931, ο συγγραφέας, ποιητής, δραματουργός και εκπρόσωπος της αβανγκάρντ λογοτεχνίας της Ρωσίας συνελήφθη μαζί με άλλους συγγραφείς και εξορίστηκε από τη γενέτειρά του για περίπου έναν χρόνο. Ο λόγος ήταν ότι ανήκε σε μια ομάδα αντισοβιετικών συγγραφέων (μιλάμε για παιδικά βιβλία, χάρη στα οποία έγινε γνωστός ο Χαρμς) και κάποια από τα έργα του χρησιμοποιήθηκαν ως αποδεικτικά στοιχεία. Εκείνη την εποχή, οι σοβιετικές Αρχές έψαχναν αφορμή για οτιδήποτε αβανγκάρντ και τα γραπτά του Χαρμς θεωρήθηκαν αντισοβιετικά, λόγω της άτοπης λογικής τους και της άρνησης του ιδίου να ενσταλάξει τις υλιστικές και κοινωνικές αξίες της πρώην Σοβιετικής Ενωσης σε αυτά.

Η τραγική ιστορία του συγγραφέα του έργου

Κάτω από την κατευθυντήρια γραμμή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, ο Χαρμς συνέχισε να μεταφράζει στα ρωσικά, παιδικά βιβλία από τη Δύση, ωστόσο δεν κατάφερε να δει την πιο «σοβαρή» δουλειά του να δημοσιεύεται, πέρα από δύο ποιήματα. Τα υπόλοιπα έργα του – τα οποία παρέμεναν σε ιδιωτικά αρχεία – ανακαλύφθηκαν στα τέλη του 1960. Ο ίδιος υπέφερε κάτω από το σταλινικό καθεστώς, συνελήφθη για δεύτερη φορά, απένταρος, και τελικά απεβίωσε σε γκουλάγκ, στην ψυχιατρική πτέρυγα της φυλακής Νο. 1 του Λένινγκραντ. Πιθανώς, από ασιτία.

«Με ενδιαφέρει μόνο ο παραλογισμός», είχε δηλώσει ο χαρακτηρισμένος ως «αντισοβιετικός» συγγραφέας. «Εκείνο που δεν έχει κανένα πρακτικό νόημα. Με ενδιαφέρει η ζωή, μόνο στην παράλογη εκδήλωσή της».

«Δεν αγαπώ τα παιδιά, τους παππούδες, τις γριές και τους μεσηλίκους. Το να “δηλητηριάσεις” τα παιδιά είναι σκληρό. Ωστόσο, κάτι πρέπει να γίνει με αυτά».

Σε μια αυλή, μια γριά στέκεται κρατώντας ένα ρολόι τοίχου στα χέρια της. Σταματώ και τη ρωτάω: «Τι ώρα είναι;». «Κοίταξε μόνος σου», απαντά η γριά. Βλέπω ότι το ρολόι δεν έχει δείκτες. «Δεν έχει δείκτες», της λέω. Η γριά κοιτάζει το ρολόι και μου απαντά: «Είναι τρεις παρά τέταρτο». Αυτός είναι ο διάλογος ανάμεσα στον συγγραφέα και στη γριά, τον Μπαρίσνικοφ και τον Νταφό, με τον οποίο ξεκινά το μυθιστόρημα. Ο Μπαρίσνικοφ υποστηρίζει ότι η λογοτεχνία του Χαρμς είναι όντως παράλογη. «Δεν έχει να κάνει με την “πολιτική”, αλλά με τον περίεργο παραλογισμό της ζωής των ανθρώπων». Με αυτή την έννοια, ταιριάζει γάντι στη λογική των θεατρικών έργων που επιλέγει ο Γουίλσον. «Η απεικόνιση της πραγματικότητας, κατά τον Χαρμς, είναι εντελώς σουρεαλιστική – αν και έτσι είναι η πραγματικότητα», συνεχίζει ο Μπαρίσνικοφ, «ειδικά στη Ρωσία».

Αν και το έργο σκιαγραφεί αρκετούς χαρακτήρες (εμφανίζονται αρκετές γριές, οι οποίες πέφτουν από τα παράθυρά τους, στην προσπάθεια να ικανοποιήσουν την περιέργειά τους), ωστόσο ο Ρόμπερτ Γουίλσον προτίμησε να κρατήσει μόνο δύο. Με τα πρόσωπά τους βαμμένα με μακιγιάζ κλόουν, Μπαρίσνικοφ και Νταφό «πιέζουν» τους εαυτούς τους σε μια παράσταση που έκανε πρεμιέρα προχθές (4 Ιουλίου) στο Φεστιβάλ του Μάντσεστερ.