Πούσκιν εναντίον Ερμιτάζ: Πόλεμος με θύμα τη θρυλική Αντόνοβα

Επιασε δουλειά στο Μουσείο Πούσκιν, στη Μόσχα, έναν μόλις χρόνο μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ανέβηκε τα σκαλιά της ιεραρχίας. Σε ηλικία 23 ετών, ντυμένη με τη στολή του Κόκκινου Στρατού, παρέλαβε μαζί με ανωτέρους της από τον σιδηροδρομικό σταθμό του Βερολίνου τρία κιβώτια με 259 πολύτιμα κομμάτια από τον θρυλικό θησαυρό του Πριάμου, που ανακαλύφθηκε από τον Σλήμαν στην Τροία, αλλά αποκάλυψε την ύπαρξή του στα υπόγεια του Μουσείου Πούσκιν 46 χρόνια αργότερα.

Εφερε τη «Μόνα Λίζα» στη Σοβιετική Ενωση, γεγονός που έκανε τους Μοσχοβίτες να περιμένουν έως και οκτώ ώρες στην ουρά για να θαυμάσουν το αριστούργημα του Λεονάρντο ντα Βίντσι. Αμετακίνητη στη θέση της επί 52 χρόνια, έβλεπε τους ηγέτες να περνούν – από τον Στάλιν έως τον Γέλτσιν – και αναδείχθηκε στη μεγάλη κυρία των μουσείων και της τέχνης στη Ρωσία. Κάποιοι μάλιστα την αντιμετώπιζαν ως άτυπη υπουργό Πολιτισμού.

Και ξαφνικά η αυλαία για την Ιρίνα Αντόνοβα έπεσε. Απροειδοποίητα. Χωρίς καν μια αποχαιρετιστήρια τελετή. Μόνο με έναν τιμητικό τίτλο, της προέδρου του Μουσείου Πούσκιν. Και ενώ οι φήμες θέλουν να έχει ανανεώσει πρόσφατα την πενταετή θητεία της. Επίσημη αιτία; Αποχωρεί λόγω συνταξιοδότησης. Πού το περίεργο; Δεν είναι παράλογο να παίρνει κάποιος σύνταξη στα 91. Περίεργο είναι μάλλον να εξακολουθεί κάποιος σε αυτή την ηλικία να κρατά τα ηνία ενός από τα μεγαλύτερα μουσεία παγκοσμίως, και μάλιστα ο λόγος της να περνά τόσο ώστε να αποκαλείται Σιδηρά Κυρία της Τέχνης…

Εκείνη από την πλευρά της υποστηρίζει ότι πρόκειται για δική της απόφαση. Και αν στην αρχική της δήλωση διαφαινόταν η πικρία -«αγαπώ το μουσείο, το ευγνωμονώ για τη ζωή μου και ευχαριστώ όλους αυτούς με τους οποίος δούλεψα μαζί, κατά τη γνώμη μου μάλλον επιτυχημένα, για τόσα πολλά χρόνια» – λίγο αργότερα συμπλήρωνε ότι «η στάση μου είναι μάλλον θετική. Υπέβαλα την παραίτησή μου και μου προσφέρθηκε η ευκαιρία να παραμείνω ως πρόεδρος του μουσείου. Γιατί όχι;». Εναν πόλεμο όμως βλέπουν οι περισσότεροι πίσω από την απομάκρυνση της Ιρίνα Αντόνοβα, της οποίας το μυαλό εξακολουθεί να κόβει σαν ξυράφι, όπως την εποχή που τολμούσε να προκαλέσει το σοβιετικό καθεστώς εκθέτοντας τους πολυαγαπημένους της καλλιτέχνες Μαρκ Σαγκάλ και Βασίλι Καντίνσκι, κι ας θεωρούνταν από το καθεστώς προδότες επειδή είχαν εγκαταλείψει τα πάτρια εδάφη.

Το θέμα είναι ότι ο πόλεμος που έχει αρχίσει να μαίνεται εδώ και δύο μήνες με αντιπάλους τη Μόσχα με την Αγία Πετρούπολη και το Μουσείο Πούσκιν με εκείνο του Ερμιτάζ  ξεκίνησε από την ίδια την Αντόνοβα και όπως όλα δείχνουν τελικά εκείνη αναδεικνύεται στο πρώτο – και ίσως τελευταίο – θύμα του.

Η ΠΡΩΤΗ ΕΠΙΘΕΣΗ. Η σάλπιγγα ήχησε τον Απρίλιο, εντελώς ξαφνικά, όπως ξαφνικά «συνταξιοδοτήθηκε» και η πρωτεργάτρια του ιδιόρρυθμου αυτού πολέμου. Ηταν το βράδυ που μεταδιδόταν ζωντανά από την τηλεόραση η ετήσια συζήτηση του Βλαντίμιρ Πούτιν με ρώσους πολίτες. Η Ιρίνα Αντόνοβα πήρε τον λόγο και ζήτησε από τον ρώσο Πρόεδρο να αποκαταστήσει μια αδικία που είχε γίνει επί Στάλιν: τη διάλυση του Κρατικού Μουσείου Δυτικής Τέχνης, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1923 για να στεγάσει τις συλλογές μεγάλων συλλεκτών – του Ιβάν Μορόζοφ και του Σεργκέι Σούκιν – με έργα των Ματίς, Πικάσο, Σεζάν και Βαν Γκογκ, οι οποίες είχαν κατασχεθεί από το σοβιετικό καθεστώς. Ο Στάλιν, επειδή δεν  του άρεσε η δυτική τέχνη, αποφάσισε το 1948 να «σκορπίσει» τα 316 έργα, εκ των οποίων άλλα βρήκαν μια θέση στο Πούσκιν και άλλα στο Ερμιτάζ.

Ο ρώσος Πρόεδρος έδειξε να μην απορρίπτει την ιδέα που είχε βάλει στο μυαλό της η Ιρίνα Αντόνοβα. Ο έτερος αντίπαλος, διευθυντής του Ερμιτάζ Μιχαήλ Πιοτρόφσκι, δεν βρήκε τα κατάλληλα λόγια για να απαντήσει εκείνη την ώρα, αλλά αργότερα υποστήριξε ότι μια τέτοια πρόταση ισοδυναμεί με απόπειρα ληστείας του μουσείου που διευθύνει.