Νύχτα μαγικιά…

Το καλοκαίρι στο βόρειο ημισφαίριο της Γης ο άξονας του πλανήτη μας κλίνει προς τον Ηλιο, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα ο Βόρειος Πόλος να «γέρνει» προς τη Γη. Ετσι, οι ακτίνες του Ηλίου πέφτουν πιο κάθετα στο βόρειο ημισφαίριο και οι ημέρες έχουν μεγαλύτερη διάρκεια. Με το ηλιοστάσιο (ετυμολογικά από το ήλιος και ίστημι/στέκομαι, επειδή κοντά στο ηλιοστάσιο ο Ηλιος μοιάζει να επιβραδύνει την κίνησή του), όταν η ημέρα έχει πλέον τη μεγαλύτερη διάρκειά της, ξεκινά και επισήμως το καλοκαίρι στην Ελλάδα, όπως και στο υπόλοιπο βόρειο ημισφαίριο· αντιθέτως, στο νότιο ημισφαίριο υπάρχει χειμερινό ηλιοστάσιο, έναυσμα για τον χειμώνα.

Εσωσε τον άνθρωπο από την πείνα

«Το θερινό ηλιοστάσιο αποτελεί ένα λαϊκό, πρακτικό χρονικό ορόσημο, χωρίς το οποίο οι πρώτες κοινωνίες, που ήσαν γεωργικές, θα ήσαν καταδικασμένες σε έλλειψη σοδειάς, άρα πείνα», σημειώνει ο λαογράφος – συγγραφέας Γιώργος Λεκάκης. «Ετσι, ο παρατηρητικός αρχαίος μας πρόγονος ζήτησε μια σταθερά, που τη βρήκε στην τροπή του Ηλίου, και βάσει αυτής οργάνωσε τη γεωργική ζωή του. Και επειδή η γεωργία στην Ελλάδα χρονολογείται από την Παλαιολιθική Εποχή (με τα ευρήματα της Θεόπετρας Καλαμπάκας περί το 40.000 π.Χ.), μπορούμε να πούμε πως είναι μια τόσο πανάρχαια εορτή! Ο καλός και σταθερός φίλος του πρωτόγονου Ελληνα, ο Ηλιος, του έδωσε και άλλες χρονικές σταθερές μέσα στο έτος, μία για κάθε εποχή. Με αυτές ο άνθρωπος ρύθμισε τις γεωργικές, και αργότερα τις κτηνοτροφικές και αλιευτικές εργασίες του – και γενικά την επιβίωσή του». 

Αρχαία Πρωτοχρονιά κατακαλόκαιρο

Από την «Οδύσσεια» του Ομήρου έως τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου μπορεί κάποιος να βρει αναφορές στους Κληδόνιους Δία και Ερμή, τους θεούς που σχετίζονταν με τις προφητείες, καθώς ο σημερινός (Αϊ-Γιάννης) Κλήδονας προκύπτει από την αρχαιοελληνική λέξη κληδών – από το ρήμα κλέω, δηλαδή αγγέλω. Το έτος στην αρχαία Αθήνα ξεκινούσε από το θερινό ηλιοστάσιο.

«Η χριστιανική Εκκλησία προκειμένου να μη δυσαρεστήσει τους πιστούς της ενέδυσε γιορτές και έθιμα με μανδύα χριστιανικό τοποθετώντας την ίδια ημέρα τον εορτασμό του Αϊ-Γιαννιού του Λιοτροπιού στην Κύθνο ή Λουτρόπου στη Σινώπη ή Αλιτροπιού στη Λέσβο», εξηγεί η ομότιμη καθηγήτρια Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Κορρέ-Ζωγράφου. «Στη Λοκρίδα τιμούν τον Ριζικάρη και τραγουδούν ειδικά ευχετήρια τραγούδια (τα ριζικά) για τα… ριζικά των ανύπαντρων κοριτσιών. Στις Κυκλάδες και αλλού φτιάχνουν αρμυρόπιτες για να διψάσουν οι κοπελιές και να δουν οπωσδήποτε όνειρα», επισημαίνει ο Γιώργος Λεκάκης.

Στην πυρά για εξαγνισµό

«Χαρακτηριστικό έθιμο της γιορτής είναι οι φωτιές (φανοί, οφανοί, αφανοί, καλαφωνοί), από τις οποίες ο άγιος ονομάζεται και Φανιστής (Χίος) ή Λαμπαδάρης (Αθήνα) ή Λαμπροφόρος (Κύπρος)», τονίζει η κυρία Κορρέ-Ζωγράφου.

«Την παραμονή ανάβονται μεγάλες φωτιές στις πλατείες και μπροστά από τα σπίτια. Μικροί και μεγάλοι πηδούν πάνω από τη φωτιά φωνάζοντας “το βάρος μου μετάξι” ή “το βάρος μου να ‘ναι μάλαμα στο σπίτι”, εκφράζοντας μέσα από αυτά τα λόγια την προσμονή καλής απόδοσης στην παραγωγή του μεταξιού, πολύτιμης υφαντικής ύλης, ή την επιθυμία απόκτησης, εδώ σε συμβολικό επίπεδο, πολύτιμου μετάλλου. Η φωτιά που ανάβεται εξαγνίζει τον άνθρωπο που πηδάει. Σε ορισμένα μέρη έκαιγαν στην ίδια φωτιά το στεφάνι της Πρωτομαγιάς ή το στεφάνι του Αϊ-Γιάννη της προηγούμενης χρονιάς και τη στάκτη που απέμενε τη χρησιμοποιούσαν για να αποτρέψουν το κακό ή για να μαντέψουν τα μελλούμενα.

Στη Νάξο τον Αϊ-Γιάννη τον ονόμαζαν και Απορνιαστή γιατί τότε τελείωνε το όρνιασμα των σύκων, βασικής παραγωγής που εξασφάλιζε και γλυκαντικές ουσίες στους νησιωτικούς κυρίως πληθυσμούς. Την ημέρα της γιορτής μάζευαν χώμα κάτω από τη συκιά, το έριχναν πάνω της και τη γήτευαν, τη μάγευαν δηλαδή, λέγοντας: “Ως βαστά ο Χριστός τον κόσμο κι ο Αϊ-Γιάννης την αλήθεια, βάσταξε κι εσύ συκιά τα λύθια”, δηλαδή τα μικρά σύκα που γονιμοποιούνταν».

Πολλά τραγούδια θα σου πω

To θερινό ηλιοστάσιο και όλοι οι συμβολισμοί του βρήκαν τη θέση τους και σε τραγούδια, τα οποία αγαπήθηκαν πολλοί. « Μέσα στα μάτια σου γλυκές / τ’ Αϊ-Γιάννη ανάβουν οι φωτιές», έγραψε ο Τάσος Λειβαδίτης και μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης στο «Εχω μια αγάπη». «Στην πύλη τ’ Αδριανού / κοντά στου Μακρυγιάννη / μες στις φωτιές μάς ρίξανε / μια νύχτα τ’ Αϊ-Γιάννη» λέει και το τραγούδι των Μάνου Χατζιδάκι και Μιχάλη Μπουρμπούλη. Πιο γνωστό όλων είναι η «Οδός Αριστοτέλους» των Λευτέρη Παπαδόπουλου και Γιάννη Σπανού: «και φωτιές ανάβανε στους απάνω δρόμους / τ’ Αϊ-Γιάννη θα ‘τανε θαρρώ».

Κλήδονας µε διαβατήριο

Σήμερα η πιο μεγάλη γιορτή του θερινού ηλιοστασίου γίνεται στο διασημότερο προϊστορικό μνημείο παγκοσμίως, στο Στόουνχετζ της Βρετανίας, το οποίο αποτελείται από μεγαλίθους σε κυκλική διάταξη. Και αυτό διότι η ανατολή του θερινού ηλιοστασίου εμφανίζεται στον ορίζοντα σε ευθυγράμμιση με την ογκώδη κυρίως πέτρα του μνημείου, γεγονός που αποτελεί το βασικότερο χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου αινιγματικού μνημείου. Αν και έχει διατυπωθεί πλήθος ερμηνειών για τη σημασία του, θεωρείται πολύ πιθανό ότι σηματοδοτούσε την έναρξη κάθε έτους και λειτουργούσε ως ημερολόγιο. Ο εορτασμός του ηλιοστασίου είναι σαφές λοιπόν ότι δεν είναι μόνο ελληνικό έθιμο, υπάρχει σε όλη την Ευρώπη. Κοινός τόπος σε όλες τις γιορτές είναι το άναμμα μεγάλης φωτιάς στην ύπαιθρο. Ετσι, οι Γάλλοι έχουν τη Γιορτή του Καλοκαιριού (Φετ ντ’ Ετέ), οι βόρειοι λαοί το Μεσοκαλόκαιρο (Μιντ Ζόμερ) και οι Γερμανοί την Τροπή του Ηλίου (Ζόνεν Βέντε), όπως επισημαίνουν οι αστροφυσικοί Στράτος Θεοδοσίου και Μάνος Δανέζης στο βιβλίο «Μετρώντας τον άχρονο χρόνο».

Ηµέρα κακή

«Η ημέρα της εβδομάδας που συνέπιπτε κάθε φορά με τη γιορτή του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου θεωρούνταν για όλον τον υπόλοιπο χρόνο καταραμένη», δίνει μια άλλη διάσταση η Κατερίνα Κορρέ-Ζωγράφου. «Οι χριστιανοί απέφευγαν να τελέσουν την ίδια ημέρα σημαντικά γεγονότα, όπως να αρχίσουν τη σπορά ή να παντρευτούν. Στη Σκύρο, για παράδειγμα, όποια ημέρα πέσει το Λιτρόπι τ’ Αϊ-Γιαννιού τη φυλάνε όλον τον χρόνο: δεν κάνουν γάμους, δεν κόβουν ρούχα, δεν φυτεύουν. Είναι κακιά ημέρα και ό,τι αρχινήσεις δεν πάει εμπρός». Ολα αυτά ξεκίνησαν κυρίως από τους μεσαιωνικούς χρόνους, οπότε και επικράτησε η άποψη ότι κατά τη διάρκεια του Κλήδονα ξυπνούσαν τα κακά πνεύματα καθώς θεωρήθηκε ότι ο Κλήδονας προερχόταν από το ρήμα κληδονίζομαι που σημαίνει κάνω επίκληση στους νεκρούς.

Το βότανο κατά της µελαγχολίας

Το βάλσαμο ή σπαθόχορτο ή βοτάνι που διώχνει τον διάβολο είναι γνωστό εδώ και 2.500 χρόνια από την αρχαία Αίγυπτο έως την Κίνα. Το μυστικό του; Ανθίζει στο θερινό ηλιοστάσιο, με αποτέλεσμα να θεωρείται μαγικό, όπως άλλωστε όλα τα φυτά που ανθίζουν στην αλλαγή των εποχών. Το σπαθόχορτο, εξάλλου, επειδή βγάζει κίτρινα λουλούδια πιστεύεται ότι γιορτάζει το φως, τον ήλιο και την ίδια τη ζωή. Οι Σπαρτιάτες μάλιστα το χρησιμοποιούσαν για να γιατρέψουν τις πληγές τους, ενώ έχει καταγραφεί ως το «βότανο της λιακάδας» επειδή λειτουργεί ως φυσικό αντικαταθλιπτικό.

Από τον Σαίξπηρ στον Σεφέρη

Πηγή έμπνευσης αποτέλεσε για πολλούς συγγραφείς το θερινό ηλιοστάσιο,  ίσως και λόγω του γεγονότος ότι το διάστημα 21-24 κάθε μήνα είναι ενεργειακά βεβαρημένο. Ο Σαίξπηρ βάζει τα ξωτικά του δάσους, με πρωτεργάτη τον Πουκ, να μπλέκουν με τα ερωτικά τους φίλτρα τους έρωτες τεσσάρων νέων στο «Ονειρο θερινής νυκτός», τη νύχτα που ακολουθεί τη μεγαλύτερη ημέρα του χρόνου, κατά την οποία άνοιγαν οι ουρανοί και εισακούγονταν οι ευχές των θνητών. Στην ίδια νύχτα επιλέγει και ο Μ. Καραγάτσης να τοποθετήσει τη δράση του ημιτελούς έργου του υπό τον τίτλο «Το 10». Και ξεκινά με τη φράση: «Εκείνη η νύχτα ήταν η βραχύτερη της χρονιάς. Μα ίσως και η θερμότερη του καλοκαιριού». Από τη γοητεία του ηλιοστασίου δεν ξέφυγε ούτε ο νομπελίστας ποιητής Γεώργιος Σεφέρης καθώς έχει τιτλοφορήσει ένα ποίημά του «Θερινό Ηλιοστάσιο».

«Αµίλητες» προβλέψεις

«Χαρακτηριστικές είναι οι μαντικές πρακτικές κατά το θερινό ηλιοστάσιο, μέσω των οποίων πιστεύεται ότι διοχετεύεται η δύναμη του Ηλίου να φανερώνει τα μελλούμενα, εξού και ο Αϊ-Γιάννης λέγεται και Αϊ-Γιάννης ο Κλήδονας ή Ριζικάρης», κατά την καθηγήτρια Κατερίνα Κορρέ-Ζωγράφου. «Αγόρι ή κορίτσι, με γονείς εν ζωή, την παραμονή φέρνει από τη βρύση ή από πηγάδι, χωρίς να μιλήσει σε όποιον συναντήσει στον δρόμο του, “αμίλητο ή βουβό ή αρπαχτικό” νερό», συνεχίζει.

«Ηταν πάντα μια μεγάλη γιορτή», επισημαίνει και ο Ψαραντώνης που μας μεταφέρει την εμπειρία του από τα Ανώγεια της Κρήτης: «Την παραμονή του Αϊ-Γιαννιού οι ανύπαντρες κοπέλες μαζεύονταν σε ένα από τα σπίτια του χωριού. Μία ή και περισσότερες πήγαιναν να φέρουν νερό από την πηγή ή το πηγάδι, το λεγόμενο “αμίλητο νερό”. Επιστρέφοντας το νερό έμπαινε σε πήλινο δοχείο και καθεμία έριχνε ένα αντικείμενο, το λεγόμενο ριζικάρι.

Στη συνέχεια το δοχείο σκεπαζόταν με κόκκινο ύφασμα, το οποίο δενόταν γερά, και το τοποθετούσαν σε ανοιχτό χώρο. Το άφηναν όλη τη νύχτα και υποτίθεται ότι το βράδυ αυτό έβλεπαν στα όνειρά τους τον μελλοντικό τους σύζυγο».

Χωρίς βεβαίως να παραλείψει τις μαντινάδες: «Του Κλήδονα σεβντά πουλώ κι έρωτα καμπανίζει / και σένα την αγάπη σου δεν τήνε νταγιαντίζω».

Η μεγαλύτερη πανσέληνος

Η μεγαλύτερη πανσέληνος του καλοκαιριού αλλά και της εφετινής χρονιάς είναι αυτή που θα ανατείλει το βράδυ της Κυριακής. Το φεγγάρι θα βρίσκεται στο περίγειό του, δηλαδή στο κοντινότερο σημείο της τροχιάς του προς τη Γη: θα απέχει από τον πλανήτη μας 356.990 χιλιόμετρα.

Ωστόσο δεν συμβαίνει πολύ συχνά να συμπίπτει η πανσέληνος με το περίγειο. Είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται κάθε 413 ημέρες. Στις 19 Μαρτίου 2011 το απόγειο του φεγγαριού είχε συμπέσει με τη φάση της πανσελήνου. Το ίδιο συνέβη και πέρυσι στις 6 Μαΐου. Ωστόσο, ακόμη και όταν η Σελήνη βρίσκεται στο περίγειό της, το μέγεθός της δεν φαίνεται μεγαλύτερο στα μάτια κάποιου παρατηρητή. Πρόκειται για μια οπτική απάτη που δημιουργείται σε όποιον κοιτάζει τη Σελήνη όταν βρίσκεται χαμηλά στον ορίζοντα, και κυρίως όταν μπροστά στον φωτεινό δίσκο παρεμβάλλονται αντικείμενα, όπως κάποιο βουνό ή ένα μεγάλο κτίσμα.