Το μεγαλύτερο «αμάρτημα» δεν είναι των Ελλήνων

Ο νομπελίστας προτείνει τρία βιβλία που κατακεραυνώνουν τη λιτότητα και αποκαλύπτει τα αμφιλεγόμενα στοιχεία στα οποία βασίστηκαν οι δύο σύγχρονοι συνεχιστές της ιδεολογίας του Μ. Φρίντμαν και θεωρητικοί των πολιτικών που εφαρμόζονται τα τελευταία χρόνια

«Αγαπητέ Πολ, θαυμάζουμε το ακαδημαϊκό σου έργο, το οποίο εξακολουθεί να μας επηρεάζει έως σήμερα. Γι’ αυτό βιώσαμε με βαθιά απογοήτευση την εντυπωσιακά απολίτιστη συμπεριφορά σου κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων. Μας επιτέθηκες σε πολύ προσωπικό επίπεδο μέσω της στήλης σου στους “New York Times” και με τις αναρτήσεις σου σε μπλογκ. Τώρα (με άρθρο σου) στο “New Υork Review of Books” πρόσθεσες και την κατηγορία της μη κοινοποίησης των στοιχείων μας. Η κριτική σου αναφορικά με την εργασία μας και την επίδραση που είχε στις πολιτικές που ακολουθήθηκαν είναι επιλεκτική και ρηχή».  

Τα λόγια αυτά ανήκουν στους οικονομολόγους του Χάρβαρντ Κάρμεν Ρέινχαρτ και Κένεθ Ρόγκοφ, ενώ ο «αγαπητός Πολ» είναι ο επίσης αμερικανός νομπελίστας οικονομολόγος Πολ Κρούγκμαν. Από τις αρχές Απριλίου οι δύο πλευρές έχουν εμπλακεί σε μια σκληρή ακαδημαϊκή διαμάχη, η οποία εξακολουθεί να μαίνεται έως σήμερα. Αποκαλύψεις διαδέχονται σκληρές κριτικές και επιθετικά άρθρα αντικρούονται με ακόμη επιθετικότερες επιστολές, σαν την παραπάνω – δημοσιεύθηκε στις 25 Μαΐου από τους Ρέινχαρτ και Ρόγκοφ ως απάντηση σε προηγούμενο άρθρο του Κρούγκμαν. Ωστόσο η σύγκρουση των δύο πλευρών αποτελεί μονάχα την πιο πρόσφατη έκφραση μιας διαμάχης που διαρκεί πολλές δεκαετίες και στην οποία πρωταγωνίστησαν φυσιογνωμίες όπως οι Φρίντριχ φον Χάγεκ και Μίλτον Φρίντμαν, από τη μία πλευρά, και οι Τζον Μέιναρντ Κέινς και Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, από την άλλη πλευρά. Τα ερωτήματα προς απάντηση παραμένουν τα ίδια: Τι προκαλεί την κατάρρευση των οικονομιών; Ποια είναι η σωστή αντιμετώπιση; Ποιος είναι ο καλύτερος τρόπος για να αποφευχθεί μια εκ νέου κατάρρευση στο μέλλον; Και το τελευταίο κεφάλαιο μεταξύ των υπερμάχων της λιτότητας και των υποστηρικτών της τόνωσης της οικονομίας σε περιόδους κρίσης έχει ως εξής:  

Το 2010 η καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Μέριλαντ εκείνη την περίοδο Κάρμεν Ρέινχαρτ και ο πρώην επικεφαλής οικονομολόγος του ΔΝΤ Κένεθ Ρόγκοφ δημοσίευσαν στην «Αμερικανική Οικονομική Επιθεώρηση» μία μελέτη με τον τίτλο «Growth in the times of debt» («Ανάπτυξη σε περίοδο χρέους»). Γνωστή και ως «Ρέινχαρτ / Ρόγκοφ», η μελέτη κατέληγε στο συμπέρασμα ότι οι χώρες με δημόσιο χρέος μεγαλύτερο του 90% επί του ΑΕΠ είναι υποχρεωμένες να ακολουθήσουν μια πολιτική αυστηρής λιτότητας, αλλιώς οι οικονομίες τους αναπόφευκτα θα καταρρεύσουν. Σχεδόν αυτόματα, το συμπέρασμα αυτό μετατράπηκε σε σημείο αναφοράς στις συζητήσεις των επικεφαλής της παγκόσμιας οικονομίας σχετικά με την πολιτική που όφειλαν να εφαρμόσουν μετά το ξέσπασμα της κρίσης. Οι υπέρμαχοι της αυστηρής λιτότητας και των δραστικών περικοπών στις κρατικές δαπάνες (austerians) είχαν μπροστά στα μάτια τους μια επιστημονική μελέτη δύο έγκριτων οικονομολόγων, η οποία τους έβγαζε από το αδιέξοδο. Το μήνυμα ήταν ξεκάθαρο: η απάντηση στην κρίση είναι οι περικοπές και η λιτότητα. Οσοι υποστήριζαν, μαζί με τον Κέινς, ότι η κατάλληλη περίοδος για την άσκηση μιας πολιτικής λιτότητας είναι η περίοδος της ανάπτυξης και όχι της ύφεσης, και πως οι περικοπές προϋποθέτουν μια ισχυρή οικονομία, άκουγαν τους αντιπάλους τους να επικαλούνται τη μελέτη «Ρέινχαρτ / Ρόγκοφ» και να δηλώνουν ότι η αναμονή είναι καταστροφική. Το κατώφλι του 90%, πέρα από το οποίο οι οικονομίες καταρρέουν και τα κράτη ασφυκτιούν, το επικαλέστηκαν προσωπικότητες όπως ο πρόεδρος της Επιτροπής Προϋπολογισμού των ΗΠΑ Πολ Ράιαν και ο ευρωπαίος επίτροπος Οικονομικών Υποθέσεων Ολι Ρεν. Μετά τη δημοσίευση της συγκεκριμένης μελέτης η λιτότητα δεν αποτελούσε επιλογή αλλά επιτακτική ανάγκη.  

Στην πραγματικότητα όμως η αποδοχή της μελέτης δεν υπήρξε καθολική. Αρκετοί οικονομολόγοι υπογράμμισαν αμέσως ότι η αρνητική συσχέτιση μεταξύ χρέους και απόδοσης της οικονομίας δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι το υψηλό χρέος επιφέρει ύφεση και πως κάλλιστα θα μπορούσε να ισχύει το αντίθετο: η αύξηση του χρέους είναι αποτέλεσμα της ύφεσης της οικονομίας. Επειτα, προέκυψε ένα ακόμη πρόβλημα. Κάποιοι ερευνητές που χρησιμοποιούσαν στοιχεία όσον αφορά την ανάπτυξη και το χρέος ανάλογα με εκείνα της μελέτης «Ρέινχαρτ / Ρόγκοφ» κατέληγαν σε διαφορετικά αποτελέσματα. Κάποια συσχέτιση μεταξύ χρέους και ανάπτυξης υπήρχε, αλλά κανένα κατώφλι πέρα από το οποίο οι οικονομίες καταρρέουν. Τελικά, οι συντάκτες της επίμαχης μελέτης, σχεδόν τρία χρόνια μετά τη δημοσίευσή της, επέτρεψαν σε ερευνητές από το Πανεπιστήμιο της Μασαχουσέτης να εξετάσουν το πρωτότυπο έγγραφο της εργασίας τους. Υστερα από μερικές ημέρες το μυστήριο των διαφορετικών αποτελεσμάτων είχε λυθεί. Πρώτον, η Ρέινχαρτ και ο Ρόγκοφ παρέλειψαν κάποια στοιχεία. Δεύτερον, χρησιμοποίησαν αμφιλεγόμενες στατιστικές θεωρίες και εφαρμογές. Τρίτον, είχαν υποπέσει σε ένα σφάλμα κωδικοποίησης στο πρόγραμμα Excel. Διορθώνοντας αυτά τα λάθη διαπιστώθηκε ότι οι επικριτές της μελέτης είχαν απόλυτο δίκιο: κάποια συσχέτιση μεταξύ χρέους και ύφεσης υφίσταται, αλλά το «κατώφλι του 90%» δεν εμφανίζεται πουθενά.   

Αφότου αποκαλύφθηκε το λάθος, ο Πολ Κρούγκμαν στις 18 Απριλίου δημοσίευσε ένα άρθρο με τον τίτλο «Η ύφεση του Excel». Αναγνωρίζοντας την εξαιρετική αίσθηση του χρόνου των δύο συναδέλφων του – «η μελέτη δημοσιεύθηκε ακριβώς μετά το ξέσπασμα της κρίσης στην Ελλάδα και ικανοποίησε την επιθυμία πολλών (ευρωπαίων αξιωματούχων) να στραφούν από τα κίνητρα (για ανάπτυξη) στη λιτότητα» – και επισημαίνοντας τα λάθη τους ο Κρούγκμαν έγραψε ότι το «φιάσκο» της μελέτης «Ρέινχαρτ / Ρόγκοφ» είναι απαραίτητο να γίνει κατανοητό «στο ευρύτερο πλαίσιο μιας μανίας με τη λιτότητα». Αυτή η μανία αφορά την «έντονη επιθυμία των πολιτικών και των ειδημόνων κατά μήκος του δυτικού κόσμου να γυρίσουν την πλάτη τους στους ανέργους και να χρησιμοποιήσουν την οικονομική κρίση ως δικαιολογία για τη βίαιη περικοπή των κοινωνικών προγραμμάτων». Μερικές ημέρες αργότερα ο Κρούγκμαν επανήλθε στο ζήτημα, μέσω των σελίδων του «New York Review of Books» αυτή τη φορά. Με αφορμή την κυκλοφορία τριών νέων βιβλίων («Οι αλχημιστές – Τρεις κεντρικοί τραπεζίτες και ένας κόσμος που φλέγεται» του Νιλ Ιργουιν, «Λιτότητα – Η ιστορία μιας επικίνδυνης ιδέας» του Μαρκ Μπλάιθ και «Η μεγάλη παραμόρφωση – Η διάβρωση του καπιταλισμού στην Αμερική» του Ντέιβιντ Στόκμαν) ο νομπελίστας οικονομολόγος υπογράφει ένα μακροσκελές άρθρο, στο οποίο επικρίνοντας τη μελέτη των δύο συναδέλφων του επιχειρεί μια αποδόμηση της πολύκροτης θεωρίας της λιτότητας