Το αρχείο, το Νομπέλ και η μικρή «Βενεζουέλα»

Ο φιλόλογος Εμμανουήλ Κριαράς, στα 107 του χρόνια σχεδόν, με αφορμή το άνοιγμα των αρχείων του Ηλία Βενέζη από τη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, θυμάται βραβεία που δεν δόθηκαν, κύκλους διανοουμένων που διαλύθηκαν αλλά και τον ίδιο

Λαμπρά έπραξε η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη να δώσει στη δημοσιότητα και στην έρευνα το «Αρχείο Βενέζη», που η κόρη του Αννα Βενέζη – Κοσμετάτου της είχε δωρίσει. Ευτυχώς ή δυστυχώς (και τα δύο ισχύουν) μπορώ να μιλώ για το Βενέζη σαράντα χρόνια μετά το θάνατό του (1904-1973). Δεν ανήκα βέβαια στη λογοτεχνική γενεά του ’30. Ανήκω στην αντίστοιχη με αυτήν: τη φιλολογική γενεά του ’30, για την ύπαρξη της οποίας έκαμα λόγο σε άρθρο μου στις παλαιότερες «Εποχές», το περιοδικό του Αγγελου Τερζάκη.

Ηδη από τα φοιτητικά μου χρόνια (1924-1929) γνώρισα το «Νούμερο 31328» του Βενέζη (γι’ αυτό βλ. Ε. Κριαράς «Μακράς ζωής αγωνίσματα», Οι φίλοι του «Αντί», σελ. 57, 88, 107, 111 και 152). Από κοντά ήρθα σε επαφή με το Βενέζη όταν μετά το θάνατο του Παλαμά ιδρύθηκε με πρωτοβουλία, νομίζω, του Κωνσταντίνου Τσάτσου από λογίους και επιστήμονες θαυμαστές του ο «Κύκλος Παλαμάς», στον οποίο ο Βενέζης μετείχε. Τα ονόματα των μελών του καταγράφονται στην αυτοβιογραφία μου που μνημόνευσα πιο πάνω (σελ. 106 κε.). Ο «Κύκλος Παλαμάς» διαλύθηκε για ένα διάστημα («διά τον φόβον των Ιουδαίων»· είχαμε τότε Κατοχή). Είχα οριστεί γραμματέας του «Κύκλου» και ήταν ενδεχόμενο στην κατοικία μου οι Γερμανοί, κάνοντας έρευνα, να έβρισκαν κατάλογο ονομάτων που θα τα θεωρούσαν πρόσωπα που μετείχαν στην αντίσταση εναντίον τους και θα είχαν περιπέτειες μέλη του «Κύκλου».

Στενότερα γνώρισα το Βενέζη γυρίζοντας από το Παρίσι στην Αθήνα στις αρχές του 1948. Συνδεθήκαμε τότε πολύ στενά. Ο Βενέζης ήταν καλός φίλος, ευχάριστος συνομιλητής, πνευματώδης και αισιόδοξος πάντα. Βρήκα τότε στην Αθήνα, συγκροτημένη παρέα φίλων, ανθρώπων των γραμμάτων, από τους Ιωάννη Παναγιωτόπουλο, Πέτρο Γλέζο, Ευάγγελο Παπανούτσο, Πέτρο Χάρη, Γιάννη Κουτσοχέρα, Ηλία Βενέζη. Κάναμε εκδρομές ευχάριστες – όσο επέτρεπαν οι καιροί.

Ημασταν ήδη καθηγητές στη Φιλοσοφική Σχολή της Θεσσαλονίκης ο Νίκος Ανδριώτης, ο Στέλιος Καψωμένος και αυτός που γράφει. Υπογράψαμε το 1963 κοινό έγγραφο προς την αρμόδια επιτροπή της Σουηδικής Ακαδημίας υπέρ της υποψηφιότητας του Βενέζη για το λογοτεχνικό βραβείο Νόμπελ της χρονιάς εκείνης. Ο Βενέζης υποστηριζόταν βέβαια και από άλλα πρόσωπα και ιδρύματα. Η υποψηφιότητα έμεινε ατελέσφορη. Αργότερα το βραβείο Νόμπελ δόθηκε στο Γιώργο Σεφέρη.

Καθώς θυμάμαι, η γυναίκα μου, μέλος της ΧΕΝ Θεσσαλονίκης, καταρτίζοντας πίνακα προσκλήσεων λογοτεχνών και λογίων για σειρά διαλέξεων της ΧΕΝ στα γραφεία του Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Θεσσαλονίκης, δεν άφησε βέβαια έξω από τον κατάλογο τον Ηλία Βενέζη, που ήταν και λαμπρός ομιλητής με χιούμορ και πνεύμα.

Θυμάμαι ακόμη ότι κομμάτια από την «Αιολική Γη», το φημισμένο βιβλίο του Βενέζη, μας διάβαζε ο συγγραφέας του σε σειρά συναντήσεων σε στενό κύκλο φίλων στο σαλόνι του Δημαρά. Με το Βενέζη και τη γυναίκα του, τη συμπαθητική κυρία Σταυρίτσα, είχαμε πολύ ευχάριστη επαφή. Παίζοντας εγώ την κόρη του την ονόμαζα «Βενεζουέλα» τη σημερινή κυρία Αννα Βενέζη – Κοσμετάτου.

Θυμάμαι ακόμη το Βενέζη ως μέλος της «Ομάδας των Δώδεκα». Τότε που η Ομάδα βράβευσε με το «βραβείο Γουλανδρή» το βιβλίο μου για το Διονύσιο Σολωμό (1958).

Σημειώνω ακόμη και τούτο: νεότατος ο Βενέζης είχε λάβει μέρος σε διαγωνισμό της «Νέας Εστίας», που είχε προκηρύξει για συγγραφή διηγήματος. Ο Βενέζης είχε έρθει δεύτερος· πρώτος κρίθηκε ο Αλέξανδρος Βεϊνόγλου, νέος από τη Σμύρνη, που – όσο ξέρω – δεν ακούστηκε αργότερα.